Popioły jeszcze nie zdążyły się zlasować (Kazimierz Truchanowski)

Zatrzymali się przed rozległym budynkiem. Był on tym rozleglejszy, że wrastał w inne zabudowania wszerz i w głąb, w dół i w górę w ten sposób tworzył konglomerat architektoniczny zupełnie osobliwy. Poza tym niczym nie wyróżniał się od otaczających go kamienic. Kamienice również należały do zespołu. Można było uznać, iż był to jeden ciąg kamienic mieszkalnych. Twór ten pociągał wyobraźnię swoją niezwykłością i równocześnie przez tę niezwykłość był odpychający. W normalnych osiedlach ludzkich taki twór byłby nie do pomyślenia i w najmniejszej mierze do niczego nie przydatny. W takim labiryncie można by się błąkać długo i nie znaleźć z niego wyjścia. Masywność tego tworu zdawała się przerastać wytrzymałość gruntu, który jakby z największym trudem dźwigał taki ciężar. Przypuszczenie to jednak odpadało, gdyż to nie był zwykły grunt, ale skała, twarda i wytrzymała opoka.

Na szczytowej ścianie tego czy tych zabudowań Lerche ujrzał wypłowiałe albo spłukane przez deszcze i szarugi malowidła. Być może były one treści religijnej, lecz niekoniecznie, równie dobrze mogły to być biblijne sceny batalistyczne. Biblia pełna jest opisów i ilustracji przedstawiających bitwy całkiem realne w szczegółach. Na sąsiedniej ścianie budynku znajdowały się obrazy pełne świętości i eschatologii religijnej.
- Co to są za zabudowania? – spytał Lerche.
- Tu są nasze łaźnie i równocześnie kościół oraz klasztor podominikański – odrzekł gospodarz.
- Jak to – są to łaźnie i równocześnie kościół? – zdziwił się Lerche patrząc na gospodarza takim wzrokiem, jakby podejrzewał go o złośliwy żart.
- Tak! Potwierdził gospodarz. Tu są nasze łaźnie i równocześnie kościół.
- Niesłychane! – wykrzyknął Lerche. – W malowidła na ścianach kamienic wbudowano pisuary, a tu, w murach kościoła miałyby być ustawione bidety? Rzecz po prostu nie do wiary.
- A jednak tak jest, jak mówię, tu są łaźnie miejskie. I bidety również – dodał.
- W zabudowaniach klasztornych nic niezwykłego nie widzę – powiedział Lerche. – Klasztor musi być klasztorem, a łaźnie – łaźniami.
- Dominikanie byli ludźmi bardzo praktycznymi. Świątynie swoje często wykorzystywali do celów publicznych. Stąd tu łaźnie. W ten sposób mieli nadzór nad duszą i ciałem ludzkim. Jedno i drugie przynosi poważne korzyści. Zabudowania nieciekawie wyglądają na zewnątrz, ale wewnątrz są zupełnie inne. Wejdźmy i sam pan się przekona, jak wielki jest kontrast między wyglądem zewnętrznym a wewnętrznym. Oczywiście tam też swoim zwyczajem będzie pan robił różne zarzuty, ale my niczym się już nie przejmujemy. Zniszczenia wewnątrz są poważne, mimo to będzie miał pan pojęcie, jak wnętrze wyglądało dawniej. Przed dewastacją – dodał.
- Przed dewastacją? – zdziwił się Lerche. – Czyżby, poza zainstalowaniem bidetów i innych urządzeń łaziebnych, zrobiono coś jeszcze gorszego? Kto zdewastował wnętrze kościoła?
- Nikt nie dewastował – odrzekł gospodarz. – Czas dokonał zniszczenia i nikt za to nie ponosi odpowiedzialności. Najpierw niech pan obejrzy wnętrze, a potem porozmawiamy na ten temat. Kościół górny nie jest tak ciekawy jak dolny, który znajduje się głęboko pod górnym – ciągnął. Tam dopiero pan się zadziwi!
Otworzył drzwi i weszli do długiej, mrocznej sieni, zupełnie jak w kamienicy czynszowej.
- Proszę! – powiedział do Lerche’a, przepuszczając go przed sobą, po czym sam wszedł i drzwi zamknął dokładnie na wielki zamek.

Po przejściu jeszcze jednej długiej sieni, przypominającej korytarz w jakimś posępnym gmachu, dotarli do kościoła podominikańskiego i tu Lerche zachłysnął się ze zdziwienia. Kościół był olbrzymi, rozległy, dość jasno oświetlony promieniami słonecznymi, które wpadały przez wysoko umieszczone okna. Jak zapowiedział gospodarz, kościół znajdował się w opuszczeniu i zaniedbaniu. Lerche dłuższą chwilę stał przy progu, nie mogąc słowa wykrztusić.
- Musi pan przyznać, że kościół wygląda osobliwie i niezmiernie ciekawie.
- Rzeczywiście! – szepnął Lerche i tylko tyle potrafił powiedzieć.
- Dewastacji dokonał czas – powtórzył. – Czas jest największym, najbezwzględniejszym dewastatorem i destruktorem życia i rzeczy – półgłosem ciągnął gospodarz stojąc tuż za plecami Lerche’a. – Nie tylko my niszczymy i dewastujemy – czas wiernie i wytrwale nam w tym sekunduje. U was, w waszym świecie, chyba jest jeszcze gorzej.
Tę uwagę Lerche zbył milczeniem, dopiero po jakimś czasie powiedział:
- Dewastacja i zniszczenie rzeczywiście są tu wielkie.
I dalej rozglądał się po pełnym pleśni i kurzu wnętrzu.
- Niech to nie będzie ostatnie pańskie słowo – mruknął gospodarz.
- Dlaczego ma być ostatnim?
- Dlatego, że za chwilę zaniemówi pan z wrażenia.
- Aż zaniemówię? – zdziwił się Lerche.
- Jestem tego pewny – odrzekł gospodarz. – Ale idźmy dalej.

Ruszyli w głąb kościoła. Wysokie sklepienie nawy głównej głośno odbijało echo ich kroków. Nieco słabiej i z niewielkim opóźnieniem echo powtarzało odgłos w nawach bocznych.

Wnętrze kościoła było olbrzymie, w oczach się rozbudowywało. Lerche, patrząc na to, nie mógł wyjść z podziwu. Lecz gdy przypomniał sobie dawne wrażenia, kiedy zbliżał się do Totenhornu, patrzył już na wszystko o wiele spokojniej. Jedyne, co go jeszcze dziwiło, to to, że niepozorna budowla, acz szeroko rozbudowana, jednak podobna do złudzenia do kamienic czynszowych, mieściła w sobie tak rozległe wnętrze.

Opuszczenie i zaniedbanie wraz z wielkim nieładem panowały tu na każdym kroku. Lerche nie zaliczał się do pedantów, ale lubił porządek, szanował rzeczy i sprawy, nad którymi trudziły się pokolenia. Tu, w kościele, widział bogactwo i rozmaitość wraz z rozrzutnością. A obok tego wszystkiego opuszczenie i zaniedbanie, niemal rozmyślna dewastacja biły w oczy na każdym kroku i w każdym szczególe. Patrzył na wszystko z taką samą dezaprobatą, z jaką patrzył na wmurowane w ściany domów pisuary. To wielkie barbarzyństwo jeszcze i teraz nie dawało mu spokoju. Tu natomiast łaźnia z bidetami, natryskami, ławami łaziebnymi dla kąpiących się! „Czyżby w całym mieście nie znalazło się inne miejsce na zainstalowanie takich urządzeń?” – myślał, rozglądając się po wielkim, zapuszczonym wnętrzu. W pewnej chwili wydało mu się, że widzi grupkę starych ludzi, siedzących na bidetach, ustawionych pod ścianą kościoła. Była to halucynacja czy coś z pogranicza przywidzenia? A jednak taki widok przedstawił się jego oczom. Jeżeli nie była to halucynacja, to co?... Zbezczeszczenie pięknych starych sarkofagów też mógłby zaliczyć do przywidzeń. Któż przy zdrowych zmysłach odważyłby się postawić pod rynnami pięknie rzeźbione sarkofagi, by zbierać w nie wodę deszczową? Tymczasem zamiast wody znajdowało się tam pełno różnego śmiecia i nieczystości. Wspaniałe działa sztuki i śmiecie, i nieczystości!…

Coś jeszcze myślał, ale pozbył się tego i już uważniej rozglądał się po opuszczonym kościele. Bidetów już nie dostrzegał.

W pewnym miejscu w posadzce nawy głównej ujrzał dużą płytę kamienną, może był to granit, może bazalt. Płyta była ujęta w metalową ramę; pośrodku widniał wykuty napis, lecz do tego stopnia zadeptany przez ludzi, że ledwie był widoczny. Udało mu się tylko odczytać: „Non omnis moriar.” Lecz co było dalej, tego nie sposób odczytać.

„Któż to był, że kazał wykuć na płycie tego rodzaju sentencję, zapożyczywszy ją sobie od dumnego Horacego?” – pomyślał, odczytując napis. – Co go do tego upoważniało? Czy tylko to, że był człowiekiem i kiedyś przebywał wśród żywych? A może i on dokonał jakiegoś wielkiego dzieła? Jakiego? Najmniejszego znaku nie ma na płycie. Bo gdyby dokonał, to uwieczniłby to największymi i najbardziej czytelnymi literami, których żadne stopy nie zdołałyby zadeptać. Wiara tego człowieka w samego siebie – może megalomana, może paranoika – była tak wielka, że nie zawahał się pożyczyć sobie dumne twierdzenie od wielkiego poety. Widać zaspokajało to jego ambicję i dumę. A raczej nie dumę, lecz pychę” – zakończył w duchu i ruszył za swym przewodnikiem.

W kościele śmieci nie było, za to kurzu i pleśni co niemiara. Kościół wprost był zaropiały pleśnią. Na ścianach wisiały sczerniałe obrazy, spękane i do tego stopnia spatynowane, że tylko gdzieniegdzie można było rozpoznać jakiś szczegół.

Oto ręka, wzniesiona do góry – błogosławiąca czy rzucająca anatemę? A może była to ręka natchnionego kaznodziei? Może jakiegoś opętańca lub fanatyka? Kiedyś ta ręka mogła wyrażać bardziej określony gest, teraz jest on enigmatyczny i niemożliwy do odgadnięcia. Co można powiedzieć o życiu człowieka, który kazał wyryć na swej płycie to, że nie umrze cały? Nikt nie odtworzy sobie jego życia, i nie tylko dlatego, że ludzie zadeptali butami wykuty na płycie napis, lecz i dlatego, że los zupełnie starł z powierzchni ziemi jego istnienie. Wszyscy przychodzą z niebytu i w niebyt odchodzą, pozostają tylko zatarte, enigmatyczne ślady. Kto, na przykład, odgadnie, do kogo należały i co wyrażały szeroko otwarte usta, które widać na sąsiednim obrazie? Jaką prawdę wieściły, jakie kłamstwo próbowały podać za prawdę? (…)

Po lewej stronie w nawie głównej ujrzał wysoko umieszczoną kazalnicę. Ze wszystkich stron była zasnuta misterną, lecz bardzo już zakurzona pajęczyną. Uwikłane w niej owady zostały doszczętnie wyssane i nie obciążały tak pajęczyny jak kurz. A może nie były to szczątki owadów, lecz pozostałości, jakieś mizerne szkielety, jeżeli można żyć takiego określenia, słów i sformułowań niegdyś z kazalnicy głoszonych? Pająka dawno już nie ma. Może zakończył gdzieś życie po wyssaniu ostatniej zdobyczy, a może przeniósł się dalej, by zasnuć nową sieć i czyhać na nową zdobycz? Dawna zaś pajęczyna, tak pracowicie przez niego zasnuta, pokrywa się coraz grubszą warstwą kurzu i gdy zbierze się jego nadmiar, siec nie utrzyma ciężaru i porwie się w strzępy, które będą powiewały przy najlżejszym podmuchu powietrza.

Ołtarz główny oraz dwa boczne, teraz już bez blasku dawnej chwały i świetności, były bez życia, zwiędły jak jesienne liście na drzewach gotujących się do snu zimowego. Wieczna lampka, zwisająca z wysokiego stropu, również nie miała w sobie życia, czasem tylko w jej czerwonym szkle odbił się promień słoneczny, wpadający do wnętrza kościoła przez wysoko umieszczone okna. Organy chyba milczą od niepamiętnych czasów. Są bez głosu, bez życia muzycznego. Mensa ołtarza wyrwana, na ołtarzu zaś oraz na stallach po obu stronach prezbiterium mnóstwo nadpalonych świec, połamanych i czarnych, jakby były używane w czasie sabatu czarownic.

Patrząc na to wszystko i wskazując na owe świece, Lerche powiedział:
- Chyba rozegrał się tutaj jakiś ponury dramat?
- Nie myli się pan – odrzekł gospodarz. – Wyklęto tu niegdyś, zresztą bardzo dawno temu, pewnego dominikanina, który napisał Traktat kacerski. Dziś nikogo to nie obchodzi, ale wtedy to było wielkie przeżycie i wielki dramat. Szkoda tylko, że braciszkowie nie potraktowali tego wszystkiego jak komedię, i nie byłoby krzyku. Traktat ten znajduje się w bibliotece klasztornej. Jest opieczętowany siedmioma pieczęciami, które symbolizują siedem plag. Po drugiej zaś stronie Traktatu nałożono pięć pieczęci, symbolizujących pięć ran Chrystusa. Rany jednak były zadane owemu nieszczęsnemu dominikaninowi. Jest to tylko ciekawostka i dość pikantna historia z życia klasztornego.
- A co się stało z aktorami, którzy odegrali ten wielki dramat?
- Spoczywają w dolnym kościele – odrzekł gospodarz. – Dobrze zasłużyli sobie na wieczny odpoczynek i zasnęli w Panu, jak przystało na świątobliwych braciszków. Jedni spoczywają, jak powiedziałem, w dolnym kościele, drudzy rozeszli się po świecie i może dotychczas błąkają się po bezdrożach ziemskich, głosząc światu chwałę Pańską.

W dolnym kościele spoczynek znaleźli nie tylko braciszkowie zakonni – ciągnął gospodarz – lecz jest tam jakby muzeum ludzkości. Nie ujrzy pan tam żadnych wielkości okrytych sławą i chwałą, lecz zwykłych ludzi, zwykłych aktorów życia. Jedni odgrywali na scenach świata dramaty i tragedie, drudzy – a tych jest chyba więcej – przez całe życie grali komedie, gdyż w komedii się kochali, uważając, że tylko komedia ma wartość dla świata, dla całej ludzkości, w każdej dziedzinie i w każdym aspekcie życia. Sam pan ich zaraz obejrzy; sam pan oceni i przekona się, że w moich słowach nie ma najmniejszej przesady. Obejrzy pan oczywiście nie wszystkich, gdyż do większości nie sposób będzie się dokopać.

Ponieważ Lerche nic na to nie odpowiedział, gospodarz spytał:
- Więc jak? Chce pan obejrzeć aktorów, o których mówiłem?
- Nie jestem ciekaw umarłych. Obchodzą mnie tylko żywi. Tylko żywi! – Lerche powtórzył kategorycznie i ze szczególnym naciskiem.
- Rozumiem! – szepnął gospodarz. – Ale radziłbym panu ich obejrzeć. Po prostu warto. Przekona się pan na własne oczy. Pokaże panu „Piekło”, którym opiekowali się miłosierni braciszkowie. Zobaczy pan, w jaki sposób „Piekło” to powstało i w jaki sposób się ukształtowało. Będzie to ciekawa lekcja poglądowa. Ujrzy pan niezwykłe interno na miarę światową.
- O, czyżby? – zdziwił się Lerche. – Aż na tak wielką skalę? Na tak wielką miarę?
- Nie chciałbym, aby pan posądził mnie o przesadę. Pragnę zauważyć, że będzie to tylko wycinek dziejów ludzkich, wycinek w formie szczególnej i tym bardziej ciekawy. Da to panu o wiele więcej niż to, co pan dotychczas widział w Totenhornie. Więc idziemy?...

Lerche nie odpowiedział na to pytanie, gospodarz zaś wziął z pulpitu dwie czarne, nadpalone świece i zapalił je. Jedną podał Lerche’owi, drugą zatrzymał dla siebie, potem otworzył niewielkie niskie drzwi w bocznej nawie i mruknął:
- Proszę!…

Przepuścił Lerche’a przed sobą i zaczęli schodzić stromymi i krętymi schodami w dół.

Światło płonących świec było skąpe, toteż gdy znaleźli się w dolnym kościele, Lerche niewiele mógł dostrzec w panujących ciemnościach. Ujrzał jedynie stos „czegoś”, co sięgało aż pod strop kościoła, lecz co to było, w pierwszej chwili nie mógł rozpoznać.

Gospodarz podszedł do ołtarza i zapalił na nim wszystkie świece; w kościele zrobiło się o wiele jaśniej.

Obrócili się ku nawie kościelnej, trzymając w rękach świece, które przynieśli ze sobą.

Lerche spojrzał i z wrażenia skamieniał: dolny kościół był zawalony ciałami umarłych. Wrzucano je tu przez otwór w posadzce górnego kościoła. Jak można było się zorientować, ciała wrzucano przez otwór, który był przykryty kamienną płytą z wykutym na niej napisem „Non omnis moriar”.

Wrzucane ciała układały się warstwami, przypadkowo i byle jak, tworząc zwężającą się u góry piramidę.

Kiedyś próbowano zrobić tu jakiś porządek, lecz dzieła nie dokończono.

Ciała spoczywały w głębokich niszach, na płytach epitafialnych, inne kładziono obok rzeźbionych figur i różnicy między nimi a figurami prawie się nie dostrzegało. Niektóre ciała złożono wprost na kamiennej posadzce. Inne ustawiono pod ścianami. Tak ustawiono dwóch wojaków. Ciała ich były dobrze zachowane, jakby zmumifikowane. Lerche spojrzał na nie pobieżnie i poszedł dalej.

Prawie wszystkie ciała były dobrze zmumifikowane i nie czuło się tu trupiego odoru. Porządek robiono tylko w tym celu, by jak najwięcej można było zgromadzić umarłych i by zrobić swobodniejsze przejście dookoła piramidy zwłok.

W tym makabrycznym stosie, w funebralnej piramidzie, w wielkim nieładzie i przypadkowości leżały zwłoki męskie i kobiece, ludzi starych i młodych, nawet małych dzieci. Leżały ciała ludzi niegdyś bogatych i znacznych, co można było poznać po strojach i dystynkcjach, leżały ciała cywilów i wojskowych, biednych i żebraków (…).

Oto na brzegu piramidy znajdowały się zwłoki jakiegoś wielmoży w bogatym stroju z dawnych czasów, na nogach buty z czerwonego safianu, cholewki mięciutkie, delikatne, ładnie przymarszczone… Jedna noga uwięziona w ciżbie ciał, druga wyciągnięta sztywno.

Tuż obok wielmoży leżał rozwalony jak jakiś parobas kondotier-zabijaka z czaszką rozłupaną od cięcia mieczem czy pałaszem. Nieco wyżej nad nimi ze zwały ciał wysunęła się postać kobieca, trzymająca w objęciach niemowlę. Wysunęła się tylko do połowy torsu i tak skamieniała.

W innym miejscu, w znacznie niższej warstwie piramidy, okrakiem na czworakach, z szeroko otwartymi ustami, znajdował się legionista rzymski, w krótkiej tunice spiętej pod szyją; usiłował wyzwolić się spod przygniatającego ciężaru. Tunika przesunęła się na jego ramionach bardziej na prawo, legionista zaś głowę przechylił w lewo i jego usta znajdowały się tuż nad uchem innego legionisty, który chyba też próbował wyzwolić się spod przygniatającego ciężaru, lecz nie dał rady i spoczął z nisko opadłą głową. Tamten zaś legionista, który miał szeroko otwarte usta, zdawało się, krzyczał do ucha swemu towarzyszowi: „Ja ci powiadam, Claudio, że Timberio to porca. I Caligula porca!... Sami mieszkają w pysznych pałacach, a nam kazali walczyć w błocie i bagnach z barbarzyńskimi Germanami. No, krzycz: Timberio porca!... Caligula porca!... Porca! Porca! Porca! Krzycz! Czemu milczysz? Krzycz tak, żeby całe Imperium usłyszało!” Lecz towarzysz leżący niżej wcale nie reagował na prowokację (…) Jego usta były wykrzywione boleśnie, może gorzko, może ironicznie i na nic więcej nie było go stać.

- O tych legionistach mógłbym opowiedzieć panu pewną historię – szepnął gospodarz, ruchem głowy wskazując na wyczołgujących się spod zwału ciał – lecz że historia jest rzeczą najnudniejszą i najbardziej zafałszowaną, lepiej nie tracić czasu. Niech pan przyjrzy się tym oto mężczyznom – wskazał na zwłoki dwóch chłopów, którzy leżeli trochę dalej. Jeden był stary, drugi młody. Sczepili się ze sobą tak, jakby jeszcze po śmierci walczyli zawzięcie i zajadle, walczyli dziko, z uporem i nienawiścią. Stary paluchami wyschniętymi i podobnymi do szponów wczepił się w zmierzwione kudły młodego, młody zaś mocno wyszczerzonymi zębami usiłował dobrać się staremu do gardła.
- Obrzydliwy widok – ze wstrętem powiedział Lerche przesuwając światło swej świecy w bok od walczących.
- Obrzydliwy, ale prawdziwy – sapnął gospodarz. – Walka, jak pan widzi, trwa dalej.

Lerche nic na to nie odpowiedział. Zaciekawiła go para kochanków splecionych ze sobą w mocnym uścisku. Leżeli trochę dalej od walczących, obojętni na wszystko, co dokoła nich się działo. Twarze ich były spokojne, widocznie uścisk miłosny łagodził ich przedśmiertne cierpienia.
- Ci przynajmniej mieli tę pociechę, że umierali razem i w objęciach – powiedział Lerche wysoko podnosząc płonącą świecę.
- Może rzeczywiście tak było, jak pan mówi, a może inaczej – rzekł gospodarz. – Czy nie uważa pan, że ich dezercja okazała się daremna? Chcieli znaleźć się w odosobnieniu, a znaleźli się w ciżbie, przed którą nie ma ucieczki. I co im zostało z ich miłości? Co im dała ucieczka od świata i życia? Splecenie w uścisku miłosnym ma znaczenie tylko dla żywych.
- Nie znam się na takich sprawach – mruknął Lerche.

(powyższy tekst jest fragmentem rozdziału "Popioły jeszcze nie zdążyły się zlasować" z powieści Totenhorn.)

Burza (Kazimierz Truchanowski)

Ostatnie tygodnie kończącego się lata były niezwykle upalne i pogodne. W tym czasie ani jedna chmurka nie przesunęła się przez nasze niebo, które każdego dnia było blade i jakby zdziwione. Suche wiatry plądrowały codziennie kopulastą jego przestrzeń, a kiedy zrujnowały całą strukturę, tak że stało się podobne do żółtej piaszczystej pustyni biblijnej, kryły się w głębszych jego pokładach i tam zastygały w smugach kobaltu i płytach ołowiu.

Tak było za dnia; wieczorem wiatry utajone i drżące spadały raptownie na dół i strzelały nad naszym domem z olbrzymich biczów, które skręcały na piaszczystych wzgórzach rozsianych po całej okolicy.

Z powodu tych upałów okna naszego domu codziennie od samego rana były szczelnie zasłonięte ciemnymi storami, pokoje tonęły w gęstym półmroku, który wszystkich domowników usposabiał do głębokiego snu; jedynie ojciec, wiecznie zaaferowany swoimi sprawami, czasem się ukazywał w którymś z nich.

W takie dnie pozostawiony sam sobie, senny, błąkałem się po wszystkich kątach. Niekiedy znalazłszy wyjściowe drzwi stawałem na progu w oślepiającym słońcu, jednak po krótkiej chwili wracałem do mrocznego mieszkania — przecież tam wszyscy, nie wyłączając matki, spali; ktoś musiał czuwać nad nimi i domem.

Błąkając się po pokojach niekiedy wchodziłem do izby, w której mieszkały dziewczęta. Za każdym razem zastawałem je pogrążone w głębokim śnie. Leżały na łóżkach, czerwone i obrzmiałe od mocnego, niezdrowego snu. Niektóre widocznie przypominały sobie o swych obowiązkach i senne, z zamazanymi twarzami, z nieprzytomnymi i przymglonymi oczyma, wstawały z posłania, by to lub owo zrobić, jednak kończyło się to bardzo smutno, gdyż natychmiast, w miejscu, gdzie się znalazły, mocno usypiały. Jedne oparte o stół przypominały żałosne pałuby ze zwisającymi bezwładnie głowami i rękami, inne, rozłożywszy szeroko nogi, niby lalki zrobione z płótna i pakuł lub wielkie posegmentowane owady leżały w kątach, cicho oddychając.

W czasie mej samotności nieraz się zdarzało, iż zegar raptownie zatrzymał swoje wahadło. Wtedy budził się we mnie jakiś lęk, lęk przed zupełną martwotą i ciszą — poza tym przerażał mnie brak kontroli czasu, który odtąd przemijał obok mnie strumieniem spokojnym, lecz jakby wykolejonym ze swego łożyska, omijającym regestry, tryby i sprężyny zegara. Próbowałem wahadło poruszać ręką, jednak doszedłem do przekonania, że trud mój był daremny; wahadło sztucznie wprawiane w ruch nie oddziaływało na mechanizm zegara — brakło charakterystycznego chrzęstu, świadczącego o pracy wszystkich kół i trybów. Gdybym był wiedział, jak należy obchodzić się z zegarem, gdybym był znał jego tajemnice, może byłbym uniknął lęku, jaki mnie nawiedza w chwilach zupełnej ciszy.

Bezradny i zrozpaczony wchodziłem do izby, w której mieszkały dziewczęta, siadałem na łóżku obok Matyldy i czekałem, aż się ocknie — gdy jednak nie mogłem się doczekać, sam starałem się ją obudzić. Matylda, ociężała i zmęczona, obracała się z boku na bok, stękała i mamrotała niezrozumiałe wyrazy, wreszcie odwracała się do ściany i znowu spała.
—Zegar stanął — szeptałem nad uchem Matyldy, lecz ona, pijana snem, tylko się obracała z boku na bok. A gdy udawało mi się cokolwiek ją ocucić, siadała na krawędzi łóżka i przeraźliwie ziewała, ziewała aż do utraty tchu. Czasami coś mówiła, lecz słowa jej nie miały żadnego związku ani sensu. Słuchając jej zapominałem na chwilę o zegarze. Matylda zaś znowu waliła się na posłanie. Jej białe odsłonięte piersi miarowo podnosiły się i opadały, ciało zaś pokrywało się gęstym potem.

Ten dość przykry stan, w jakim znaleźli się prawie wszyscy domownicy, w opłakany sposób odbijał się na porządku domu; panował tu chaos i zaniedbanie — na stole stały naczynia z resztkami potraw, nad którymi bzykając i bucząc unosił się rój much, na meblach i różnych przedmiotach leżały grube warstwy kurzu i wszystko wokoło przedstawiało widok bardzo żałosny. Stan ten nieraz przyprawiał ojca o wielki gniew, jednak skutecznego środka na to nawet on nie potrafił znaleźć.

Z obecności ojca korzystałem tylko tyle, że zegar znowu rytmicznym szmerem napełniał mroczne pokoje.

Tak działo się przez szereg dni, które w dalszym ciągu były gorące i zatęchłe. Drzewa przydrożne, uchodzące dwoma rzędami ku horyzontowi, były pokryte kurzem i niby zmęczeni podróżni mdlały na słonecznej spiekocie.

Któregoś dnia po południu nad horyzontem ukazały się gęste czarne chmury. Z największych ich zwojów wypadały bicze błyskawic i zygzakowatym ściegiem znaczyły po niebie swe szlaki, a kiedy głowicami dobiegały do ziemi, wydawały się ognistymi rózgami chłoszczącymi niebo. Nad ogrodem i domem, niby olbrzymia płachta, zaczął łopotać i strzelać jak z bicza silny, porywisty wiatr.

Matylda zerwała się z łóżka i biegając od okna do okna rozsuwała story. W pokoju, w którym mieszkały dziewczęta, w tej chwili zrobiło się gwarno. Z głębi mieszkania przyszedł ojciec. Stojąc teraz przy oknie mrugał do mnie porozumiewawczo, do matki zaś powiedział:
— Nie powinnaś się tak bardzo bać burzy — widzisz, że nas omija...
Lecz matka nie chciała dać temu wiary. Drżąc na całym ciele, kryła się po kątach.
— Nie rozumiem, czemu chcesz mnie oszukać, przecież widzisz, że burza pędzi prosto w naszą stronę. Matyldo! Niech Matylda pozamyka okna!...
Lecz Matylda nie słuchała. Widząc to matka wyszła z ukrycia i zaczęła zamykać sama.
— Nastka! Nastka!... — krztusiła się gorącym wiatrem, który szarpał oknami tak, że nie miała sił ich zamykać. — Zabieraj kurczęta! przecież one są jeszcze bardzo małe, wiatr może je porwać i wrzucić do stawu...
Ojciec zbliżył się i z pewnej odległości spojrzał na matkę. Przekonawszy się, że pierwszy paroksyzm jej strachu minął, podszedł do niej i jakby na swoje usprawiedliwienie powiedział miękkim, melodyjnym głosem:
— Widzisz, że na to nie ma rady. Burza zawsze przychodzi mimo naszej woli. Nie powinnaś się tak bardzo nią przejmować.

Matka, jakby zagniewana, nic mu nie odpowiedziała, lecz gdy ujrzała, że wychodzi na podwórze, krzyknęła desperacko: — Wróć!... Wróć!... — Ale ojciec nie słyszał, gdyż wiatr z wielką mocą uderzał w ściany domu, trzaskał oknami i drzwiami tak, że wszystko zagłuszał. Po jeszcze jednym silnym ataku wichury szyby z łoskotem wypadły z ram. Stara kwoka z rozwianym w wachlarz ogonem i jakby do lotu podniesionymi skrzydłami gdacząc biegała po podwórku. Małe, niezaradne kurczęta kryły się pod szeroko rozsiadłymi łopianami. W tej chwili wiatr znieruchomiał i zatrzymał się nad ogrodem, chmury stanęły na głowach... To był tylko jeden moment. Po tej ciszy strzelił pierwszy piorun i ciężkie krople zatańczyły na ścieżkach i drogach. Całe nasze mieszkanie napełnił jednostajny, monotonny szum.

Gdy rozszalała się burza, odszedłem od okna, cofnąłem się w głąb pokoju, lecz kiedy chmury napierały coraz silniej i oślepiające błyskawice co chwila rozjaśniały ciemne pokoje, wypadłem do sieni i po grających pod moim ciężarem schodach wbiegłem na strych.

Jakiś czas siedziałem tam spokojnie. Błąkając się po omacku, natrafiłem na skrzynie obwieszone zakurzoną pajęczyną i tam się ukryłem. Z bezpiecznej kryjówki nasłuchiwałem: deszcz siekł po dachu ostro i wyraziście. Serce moje biło szybko, w skroniach czułem pulsujące tętna. Po pewnym czasie oczy moje przywykły do mroku, jaki panował na strychu. Widziałem, jak belki i krokwie okopcone sadzą mnożyły się i migotały w blasku błyskawic. Gdy gasły, strych ciemniał, lecz za chwilkę znowu wyłaniał z siebie las belek i krokwi najeżonych jak dzioby żurawi; widziałem usmolone kominy, w których huczały grzmoty, strzelały pioruny; deszcz raptownie ucichał, to znowu siekł ostro po blaszanym dachu. Wicher uderzał z góry, atakował trzeszczący dach, wreszcie wywalił okno w szczytowej ścianie i wpadł przez nie z całą siłą. Papiery i zardzewiałe blachy umykały w głąb i tłukły się po belkowaniach, skąd spadały mi na głowę i na ramiona. Wiatr bez ustanku krążył po strychu, wreszcie wpadł w otwór dymnika i gwizdał w jego gardzieli...

Korzystając z chwilowej ciemności, powoli wyprostowałem nogi i sprężyłem się w sobie do skoku, oczekując na światło błyskawicy. I oto jest! Zrywam się ze swego miejsca i zbiegam po schodach, które pod moim ciężarem uginają się i skrzypią przeraźliwie. W sieni wpadłem na Nastkę, która ociekając wodą stała oparta o ścianę. Mokra sukienka przylgnęła do jej ciała, tak że wydało mi się, iż jest naga. Pod cienką i mokrą osłoną sukienki prężyły się twarde, mocno zarysowane piersi. Gdy nagle chwyciła mnie wpół i przytuliła, ich dotknięcie wywołało we mnie nieznany dotychczas dreszcz. Nie panując nad sobą, wyrwałem się z jej objęć i wybiegłem z domu. Była już ciemna noc. Pędziłem w kierunku pola, lecz w żaden sposób nie mogłem wyjść z ogrodu — drogi i ścieżki, jakby poprzestawiane, kończyły się zwartą ścianą drzew. Spod moich nóg zrywały się spłoszone ptaki i ukośnym lotem pierzchały byle gdzie, dopiero przy świetle błyskawic zapadały w gąszcz łopuchów, dziewanny i rumianku; te zaś, które szukały schronienia wśród gałęzi drzew, długo tłukły się w ich gęstwinie, wreszcie znużone opadały na ziemię, patrząc na mnie przerażonymi żółtymi oczyma.

W poszukiwaniu wyjścia z ogrodu biegłem główną aleją. W ślady moje wpadały pioruny i sycząc pełzły po ziemi, lecz rychło traciły swą moc i niby zmęczone węże owijały się wokoło pni drzew...

Odnalazłszy wreszcie poszukiwaną drogę, wybiegłem w pole. Tu jestem już zupełnie swobodny — nic mnie nie krępuje. Upadam na ziemię, wplątuję się w gęste trawy i zboża i czuję, jak po moich nagich ramionach ostro siecze deszcz.

Leżałem długo. Nade mną kotłowały się gęste czarne chmury.

Do domu wróciłem późno w nocy. Drzewa po burzy wrastały konarami w ciemne niebo, drżące od napięcia i wewnętrznej dynamiki.

Drzwi otworzyła mi Nastka. Krętymi korytarzami poprowadziła mnie w głąb uśpionego domu. W pokojach, przez które przechodziliśmy, kroki moje budziły głuche, dudniące echa. Nastka stąpała na palcach jak czający się kot.

Słaniając się ze zmęczenia, w pewnej chwili oparłem się o ramię Nastki, lecz ona, uchylając się od mego ciężaru, wskazała mi moje łóżko i w tejże chwili zaczęła się oddalać.

Goście (Kazimierz Truchanowski)

W okresie martwoty i pustki zimowej dom nasz odwiedzali liczni goście. Przez wszystkie drzwi do wnętrza tłoczyły się bezduszne postacie z plastrami konwencjonalnych uśmiechów na nieruchomych twarzach, kłaniały się w progu sztywno i wyniośle, zdejmowały z pustych i wielkich głów czarne cylindry i zasiadały dokoła stołu w pokoju jadalnym.

Tłoczyli się śmieszni panowie, zajmowali wszystkie możliwe miejsca i wiedli jakieś ciche rozmowy…

Matylda, chcąc sobie zaskarbić łaskę tych obcych panów, zwijała się ochoczo w kuchni, gotowała wyszukane potrawy, znosiła z piwnicy wina i wystałe miody i zastawiała tym wszystkim stół.

Goście naraz się ożywiali: słychać było głośne mruczenie i mlaskanie, potrawy znikały ze stołu. Wkrótce z wywróconych butli sączyły się na obrus krople miodu o aromacie dziwnym i mocnym.

Matylda znowu uwijała się w kuchni, tłukła w moździerzu korzenie i przyprawy o cierpkim zapachu i co chwila wnosiła do jadalnego pokoju dymiące półmiski. Promieniała. Jej piersi, drgające w takt kroków, przyciągały łakome i obleśne spojrzenia gości. Wiedziała o tym i pyszniła się samczym pożądaniem mężczyzn. Za kominem świerszcz dyskretnie grał senną balladę. Goście kiwali w takt głowami aż do znużenia, aż do pierwszego snu, tylko ojciec siedział przy stole obojętny i jakby przygnębiony. Wsparty na dłoniach zanurzał palce w długie włosy i całymi godzinami drzemał. Matylda, szeleszcząc nakrochmaloną bielizną skradała się cicho na palcach i podsuwała mu wielkie płachty dzienników. Rzucał się na nie łapczywie, ale po pierwszym zapale przychodziła rezygnacja i martwota. Goście patrzyli na niego szklanymi oczyma i w takt cichej muzyki świerszcza kiwali wielkimi jak banie, świecącymi głowami.

A za oknem szumiał i harcował wiatr. Nieraz całymi garściami ciskał w szyby zmarznięty śnieg…

Matylda na wielkim kominie rozpalała ogień. Gdy pierwsze płomienie trzaskając i sycząc obejmowały smolne szczapy, żegnała się uroczyście i wymawiała „Słowo Ciałem się stało”, świerszcz milkł na chwilę, goście zaś podchodzili do komina i osłaniając twarze grzali się przy ogniu. Ojciec w dalszym ciągu siedział nieruchomo w kręgu światła wiszącej lampy.

Goście rozchodzili się dopiero o północy. Wymykali się z pokoju cichcem, skradali się ku drzwiom na palcach i wychodzili, tak jak stali… W przedpokoju na wieszadłach chwiały się wielkie czarne cylindry, których bał się zdziczały kot.

Wreszcie doszło do tego, że goście nasi przychodzili tak licznie, iż w domu nie było wolnego miejsca. Wszystkie krzesła, fotele i kanapy, były przez nich pozajmowane, a nawet w kątach, zacisznych i ciepłych, słychać było ich bulgocące, puste rozmowy.

Niekiedy zdarzało się, że się rozpalali w dyskusjach, rozmawiali głośno, gestykulowali wymownie. Wówczas żaden z nich nie myślał o jedzeniu. Potrawy stygły na półmiskach. Matylda w takich wypadkach zmieniała się zupełnie: siedziała w pobliżu pieca i rzucała w ogień smolne drewienka. Czasami podnosiła się ze swego krzesełka i przeciągała się jak kot – wielki drapieżny kot. Wtedy jej bujne i wyraziste kształty zatracały swą linię; goście milkli na chwilę i kierowali w jej stronę swe okrągłe oczy, ona zaś niezadowolona odchodziła do kuchni, trzaskała drzwiami i dopóki goście dyskutowali, do pokoju nie przychodziła. Panowie przez jakiś czas po tym incydencie spoglądali po sobie wystraszonymi okrągłymi oczyma i powoli wracali do nie dokończonej dyskusji.

Tymczasem Matylda słała swe łóżko i z głośnym stękaniem wsuwała się pod pulchną pierzynę. Narzekała, że wszystkie kości ją bolą. Matylda była przewrotna i zmienna…

Po północy wyłaziła z łóżka. W negliżu, boso skradała się do drzwi jadalnego pokoju i naraz gwałtownie je otwierała. Przy stole nie było nikogo. Suchy knot lampy dopalając się mrugał światłem, które powoli gasło. Na półmiskach leżały nie tknięte potrawy, a w powietrzu snuł się jakiś obcy zapach zmieszany z zapachem żywicy. Matylda brała się do robienia porządków na stole, wynosiła do kuchni półmiski i talerze, głośno narzekając na bóle w kościach. Zbudzony szczękiem talerzy i trzaskaniem drzwi, zerwałem się z łóżka, aby jej towarzyszyć. Biegając w bieliźnie po wystudzonym pokoju marzłem i dygotałem na całym ciele.

Matylda przyniosła szczotkę i skrupulatnie zmiatała z podłogi niewidoczny kurz.

Naraz stanęliśmy jak wryci: w pokoju słychać było chrapanie śpiącego.

Skradając się ostrożnie na palcach, dotarliśmy do miejsca, skąd dochodziło chrapanie. Matylda, uzbrojona w kij szczotki, posuwała się odważnie, ja zaś starałem się stale być za jej plecami. Podniosła kij do góry i ostrożnie zajrzała w ciemny kąt. Chrapanie i podejrzane szmery ucichły. Czyżby to miało oznaczać, że wróg się ocknął i jest gotów przyjąć nasz atak? Mając się na ostrożności, usunęliśmy się na bok. Był to konieczny manewr strategiczny: jeśliby wróg wypadł, trafiłby w próżnię, my zaś z boku moglibyśmy zaatakować. Matylda schyliła się jeszcze niżej i powoli badała ciemny kąt. Lecz cóż się okazało? Był zupełnie pusty… W tej chwili usłyszeliśmy chrapanie w innym kącie. Prędko odwróciliśmy się frontem do podejrzanego miejsca, lecz przekonaliśmy się, że i z trzeciego kąta dochodzi chrapanie, tylko o nieco innym tonie. Zdezorientowani stanęliśmy pośrodku pokoju. Matylda z kijem w dłoni nie mogła się zdecydować, w którą stronę ma skierować swój wojowniczo-obronny zapał.

Korzystając z krótkiej pauzy, wspiąłem się na palcach do ucha Matyldy.

- To na pewno goście!... – szeptałem tak cichutko, że ledwo sam słyszałem wyrazy, jakie wsączałem w ucho Matyldy. Lecz ona, przyłożywszy palec do ust, nakazała mi spokój i w tej chwili decydowała się na coś strasznego. Gestykulując wskazywała mi coś, czego nie mogłem dojrzeć. Dopiero po chwili zrozumiałem, że chodziło jej o jednoczesne zaatakowanie wroga. Ten strategiczny plan zrodził się w jej głowie w ciągu jednej chwili: ja miałem iść w najciemniejszy kat pokoju, ona zaś posuwała się w kierunku lampy.

Skradając się na palcach, planowałem najbezpieczniejszy sposób ataku. Sądziłem, że najlepiej byłoby położyć się w bezruchu i wężowymi ruchami doczołgać się do kąta. Byłem już blisko. Lampa przed samym zgaśnięciem wybuchła jasnym płomieniem, cienie nasze zatrzepotały po ścianach, rozbiegły się we wszystkich kierunkach i wraz ze światłem zniknęły.

Drżąc na całym ciele i hamując oddech zbliżyłem się do kata. Chrapanie i mruczenie spotęgowało się do tego stopnia, że nie słyszałem bicia własnego serca. Zebrałem ostatek woli, pochyliłem się, ukląkłem i zimne dłonie ostrożnie wyciągnąłem przed siebie. Trafiłem na jakieś włochate kształty, które miarowo podnosiły się i opadały w otoczeniu ciepłych fal powietrza. Badałem dokładniej… i cóż się okazało?! W kącie leżał wielki pies i głośno chrapał. Zmarznięty i wyczerpany położyłem się obok niego i natychmiast mocno usnąłem.

Po odwiedzinach gości rano Matylda sprzątała pokoje. Zdarzało się nieraz, że wraz z kurzem i śmieciem wymiatała na próg pokoju żałosne strzępy, lalki bezduszne, okaleczone, z rozprutymi łonami, łyse, z powykręcanymi kończynami. Niektóre były zwinięte w kłębuszek – imitatywne śmieszne postacie o baniastych pustych głowach. Byłem przekonany, że są to nasi goście i że się spóźnili, więc w mrocznych kątach spędzili noc w mocnym śnie. Biegłem na ratunek tym nieszczęsnym fantazmatom zrodzonym wśród długich wieczorów zimowych, wybierałem te żałosne szczątki ze śmieci i brudu, rozkładałem je na kanapie pełen nadziei, że wieczorem obudzą się z twardego snu i znowu zapełnią pustkę naszego domu bulgocącymi, pustymi rozmowami. Przyglądałem się im i niewysłowioną radością odnajdywałem w nich iskierki ich własnego, lecz jakby nierzeczywistego życia, którego na serio nie można było traktować. Kiedy się upewniłem, że żyją, że oddychają i przewalają się z boku na bok, śmieszne istoty podobne do małych szczeniąt ślepych i głupich, odchodziłem na palcach do przedpokoju po czarne cylindry, które od wieczora wisiały na wieszadłach. Lecz gdy tylko się oddaliłem, Matylda zbierała te niedołężne amalgamaty życia, te strzępy świetności naszego domu i wyrzucała je na śnieg. Swoje niecne postępowanie tłumaczyła tym, że są to rzeczy zużyte, nikomu niepotrzebne i że tylko zaśmiecam nimi cały dom w niemożliwy sposób.

Zapomniany mistrz niesamowitości

Jakiś czas temu opisywałem na blogu swoje uwagi związane z lekturą powieści „Totenhorn” Kazimierza Truchanowskiego. Pomimo pewnych zastrzeżeń, jakie miałem wobec książki, jej autor zaintrygował mnie na tyle, że postanowiłem ściągnąć inne jego utwory. Szczęśliwie, trzy powieści, składające się na trylogię „Zatrute Studnie” (debiutancka powieść „Ulica Wszystkich Świętych”, „Apteka „Pod Słońcem” i „Zmowa Demiurgów”) w jednym, zbiorczym tomie wypuścił w 1981 r. Czytelnik i od tej edycji zacząłem . („Młyny Boże” jeszcze czekają.)

Przyznam szczerze, że w ten sposób dokonałem swojego literackiego odkrycia roku, jeśli nie ostatnich kilku lat. Truchanowski, jak już wspominałem, jest pisarzem kompletnie zapomnianym, kojarzonym bardziej ze względu swoje dokonania translatorskie (z Krzysztofem Radziwiłłem „Zamek” Kafki, także utwory Czechowa). Jako autor prozy – jest zupełnie nieobecny (zagorzali czytelnicy fantastyki naukowej mogą kojarzyć jego powieść „Dzwony Piekieł”, zaliczaną tu i ówdzie do nurtu postapokaliptycznego). Co jest sytuacją jednako zadziwiającą, jak i zrozumiałą. Zadziwiającą, gdyż obszerny dorobek Truchanowskiego rozproszył się z zadziwiającą łatwością, pomimo niezwykłej oryginalności i sugestywności prozy urodzonego na Wołyniu twórcy, w zasadzie nie mających odpowiedników we współczesnej literaturze polskiej; zrozumiałą – ze względu na totalną odrębność Truchanowskiego jako artysty; który – jak sam przyznawał, odnosząc się do głosów krytyki – całe życie pisał tak naprawdę jedną książkę, wciąż uparcie, konsekwentnie przetwarzając, wzbogacając i rekontekstualizując te same motywy, te same obsesje i koncepcje literackie oraz filozoficzne. Można zatem powiedzieć, że tworzył Truchanowski swój własny świat, który – choć wykiełkował z klasycznych obszarów – był światem hermetycznym, nie korespondującym z literacką współczesnością, choć przecież stanowił przetworzenie poglądów (gorzkich) autora na współczesność – kulturową, cywilizacyjną.

Truchanowski – mówiąc kolokwialnie – utknął jedną nogą gdzieś pomiędzy literaturą fantastyczną a literaturą artystyczną, pomiędzy w sumie nieprzystającymi do siebie światami, stając się poniekąd literackim wyrzutkiem w każdym z nich. Jego fantastyka jest bardziej fantastyką nieskrępowanej wyobraźni, onirycznej orgii stylu, nadrealistycznej ekspresji penetrującej obszary sennych koszmarów. „Mroczniejszy brat bliźniak Schulza” – chciałoby się zawołać; zresztą podobieństwa pomiędzy „Ulicą Wszystkich Świętych” a „Sklepami Cynamonowymi” i „Sanatorium pod klepsydrą” na jakiś czas rzuciły na Truchanowskiego odium plagiatora-epigona bardziej uznanego twórcy. Ale Schulzowski sen – sen rozkwitający na pograniczach kultur, „sen peryferyjny”, jest tylko jednym ze składników wizji Truchanowskiego. Inny – duszność egzystencjalnej opresji, zderzenie ludzkiego życia z nieprzenikalnością losu, z bezwzględnością ukrytych praw mających w swojej mocy zarówno przestrzenie realne, jak i przestrzenie skrajnie zsubiektywizowane, wewnętrzne, wprost odnosi do Kafki. Mroczne, pełne dziwacznych sytuacji i kształtów scenografie, ich senna deformacyjność wiodąca w rejony rodem z koszmarów – odsyłają z kolei do Kubina, do Meyrinka oraz innych wizjonerów. Na tej konstrukcji formalnej wyrasta katastroficzna wizja, ciemna filozofia „końca”. „To wszystko skazane jest na zagładę” – nosi tytuł jeden z rozdziałów „Zmowy Demiurów” i to jest bardzo dobry tytuł, mogący stanowić credo tego pisarstwa.

Przyznam szczerze, że jestem Truchanowskim zafascynowany. Trudna to lektura, wymagająca koncentracji i umiejętności wyłapywania kolejnych warstw referencji, zastępujących tradycyjne konstrukcje przyczynowo-skutkowe, ale przede wszystkim – fascynująca bogactwem wyobraźni, czarująca poetycką elegancją post-schulzowskiego języka, powoli budującego lepki, ciężki i ciemny nastrój. Tak się już nie pisze.

Pomyślałem, że nie byłoby złym pomysłem przedstawić szerzej kilka charakterystycznych dla Truchanowskiego fragmentów – być może dzięki temu ktoś sięgnie po jedną z książek tego niezwykłego pisarza. Z dostępnością tychże nie ma zresztą problemów (mnogość aukcji na Allegro w śmiesznie niskich cenach). Dlatego też w najbliższym czasie postaram się wrzucić na blog kilka obszerniejszych fragmentów / rozdziałów z „Zatrutych Studni”. Tym samym Truchanowski staje się jednym z literackich – obok Ligottiego (tak – jeżeli jesteście rozsmakowani w Ligottim, to i Truchanowski będzie dla was „szyty na miarę”) – patronów tego bloga. Na początek pyszny rozdział „Goście” z „Ulicy Wszystkich Świętych”.

„Totenhorn” (Kazimierz Truchanowski)

Zapomnienie, które dotknęło Kazimierza Truchanowskiego, jest zjawiskiem równie niezwykłym, jak jego proza. Jak to możliwe, że ten znakomity tłumacz (przekładał m.in. „Zamek” Franza Kafki i „Człowieka bez właściwości” Roberta Musila) i obdarzony niezwykłą wyobraźnią pisarz obecnie funkcjonuje na marginesie (a właściwie marginesie marginesu…) rodzimej literatury?

Nie będę udawał mądrzejszego niż jestem. Choć jako filolog odebrałem dość solidne wykształcenie, choć literatura wizyjno-niesamowita jest moją osobistą fascynacją, to o Truchanowskim – pisarzu dowiedziałem się niedawno i zupełnym przypadkiem (dzięki Mat!). Z jednej strony – trochę wstyd, z drugiej – jak to się stało, że przez te kilka lat studiów i jeszcze następne kilka lat intensywnego czytania książek nazwisko Truchanowskiego jako prozaika nigdzie się nie pojawiło?

Jeżeli poszperać nieco po otchłaniach Internetu w poszukiwaniu informacji o Truchanowskim (niestety, nie jestem obecnie w stanie zrobić należytego bibliotecznego researchu), uda się szybko ustalić pewną mapę skojarzeń – pierwsze skrzypce będzie w nich grać nazwisko Bruno Schulza, z którym Truchanowski znał się osobiście, z którym korespondował, czasami spotykał się i którego – będąc urzędnikiem Lasów Państwowych – usiłował ratować, organizując kryjówkę. Niestety, śmierć dosięgła drohobyckiego geniusza zanim przyjaciele wcielili w życie plan jego ewakuacji z miasta.

Ta znajomość nie jest oczywiście przypadkowa; proza Truchanowskiego w zasadzie wyrasta z cienia schulzowskiej krainy snu, choć przybiera znacznie ciemniejsze barwy – stąd wymieniane przez krytyków skojarzenia z Poem, Meyrinkiem, Micińskim czy Kafką. Do tej palety nazwisk wypadałoby też dołączyć Alfreda Kubina, ale także – sięgając literacko wstecz – Jeana Paula („Mowa wypowiedziana przez umarłego Chrystusa ze szczytu kosmicznego gmachu o tym, że nie ma Boga”), Klingemanna („Straże nocne”) i oczywiście Williama Blake’a, którego słynne „Zaślubiny nieba i piekła” w formie licznych nawiązań często wracają na karty „Totenhornu”.

Czym jest sam „Totenhorn”? To składająca się z dwóch części powieść o dwóch naukowcach – Jerzym Lerche i Piotrze Moorlandzie. Lerche przybywa do tytułowego miasta, aby w spokoju prowadzić swoje badania. Kiedy po pewnym czasie zniknięcie profesora zaczyna stanowić zagadkę dla jego współpracowników, jego uczeń i zastępca – właśnie Moorland – wyrusza na poszukiwania aby ustalić, co się tak naprawdę stało. Odkrywając prawdę, podążając jego śladami, przeżywa te same sytuacje, wikła się w te same zależności i te same dylematy.

Fabuła książki – na co zwracano niejednokrotnie uwagę w tekstach poświęconych Truchanowskiemu – stanowi w zasadzie pretekst dla przedstawienia całego ciągu filozoficznych dysput i niesamowitych wizji, skąpanych w kafkowskiej aurze wszechobecnej opresji i absurdu. Taka konstrukcja przy pierwszym podejściu generuje pewien problem – otóż, wobec braku klasycznej fabuły, ciężar spoczywa w całości na precyzyjnym rozegraniu kolejnych epizodów. Te zaś – pozornie – nie satysfakcjonują. Wnioski okazują się banalne, wręcz pretensjonalne, użyta w nich symbolika jest aż nadto zgrana. Jednakże w tym dysonansie jest wyraźna ironia, która – nie bez pomocy autora – kieruje nas na właściwy trop.

„Totenhorn”, znajdujące się w samym środku „Wielkiej Depresji” dziwaczne miasto przypominające z oddali gigantyczną katedrę, jest nie tylko, jak w sposób nie pozostawiający złudzeń wskazuje nazwa, domeną śmierci (w zasadzie - bramą do królestwa śmierci), jest także tym, co w śmierci się dokonuje – zrównaniem nieba i piekła; zespoleniem patosu i komizmu, metafizyki z banałem, abstrakcyjnego piękna sztuki z fizjologią organizmów, które ze sztuką obcują i które ją wytwarzają. Te dialektyczne uwikłania, przenikające każdą warstwę narracji, współistnieją obok wyraźnie alegorycznego wydźwięku opowieści. To wszystko pośród wyjątkowo mrocznej scenografii „pachnącej” Kubinem lub Gustave Dore – trudno nie mieć przed oczami podobnych wizji, kiedy wraz z Lerchem i jego przewodnikiem po Totenhornie przemierza się przepastne podziemia Dolnego Kościoła, w którym znajduje się narastająca przez tysiąclecia piramida martwych-żywych ciał, odgrywających w przelotnych momentach przebudzeń sceny z minionego życia. Wiele momentów przywołuje też bezpośrednio wizje z „Kaprysów” Goyi – dziwne grymasy twarzy, nieludzkie postaci skryte w cieniach.

Dzięki temu, choć język, którego Truchanowski używa w „Totenhornie” jest bardzo odległy od schulzowskiej poetyki (której echa jednakże czasami przebijają się spod oszczędnych fraz), nie sposób odmówić mu siły oddziaływania właściwej utworom wizyjnym – kompozycja poszczególnych scen jest zawsze bardzo plastyczna, wręcz malarska; równie ważne jak dialogi postaci są ich gesty, rekwizyty i ich rozmieszczenie, gry świateł i cieni. To one tworzą prawdziwą opowieść, stanowią jej ramy i nadają jej klimat.

Jeżeli miałbym wysuwać jakieś konkretne zarzuty i uwagi, to z pewnością byłby to ostentacyjnie pretekstowo potraktowany, pozbawiony wiarygodności wątek fantastyczno-naukowy, który w obliczu alegorycznego odrealnienia powieści, jest nie tylko niepotrzebny, ale i wręcz razi doczesnością „publicystyki zaangażowanej” – na szczęście stanowi on margines.

Być może te wszystkie czynniki pozwalają mniej więcej uzyskać odpowiedź na pytanie, dlaczego Truchanowski popadł w aż takie zapomnienie (tym większe, że jest to pisarz o wcale bogatym dorobku!). Zbyt fantastyczny, zbyt odrealniony i groteskowy, by zadowolić czytelników głównego nurtu, a jednocześnie – zbyt wymagający, zbyt intelektualny, zbyt ignorujący wymagania czytelników spragnionych przygody i wartkiej akcji w niesamowitych realiach, aby móc przetrwać w niszy literatury gatunkowej. Zbyt oryginalny, by wpasować się w powszechne gusta, z drugiej strony zbyt – z własnego wyboru – nawiązujący do twórczości innych, aby zostać uznanym za nowatora. Pisarze tak radykalnie osobni zawsze stawiają wszystko na jedną kartę – jedni zostają klasykami, inni skazują się na tułaczkę po antykwariatach i niszowych aukcjach na allegro, gdzie wyprzedaje się książki skreślone z bibliotecznych zbiorów po latach zapomnienia. Choć kto wie, może Truchanowski doczeka się kiedyś swojego Miriama.

P.S. „Totenhorn” był moim pierwszym zetknięciem z Truchanowskim – prozaikiem (zdecydowałem się też na odświeżenie sobie „Zamku” Kafki), natomiast nie oparłem się pokusie zamówienia (za grosze!) pozostałej bibliografii i jak tylko będę mógł odebrać i przeczytać zamówione książki, nie omieszkam się podzielić wrażeniami z Szanownymi Czytelnikami, którym chce się czytywać moje wypociny i smętne przynudzanie. Ale to – znając moją konsekwencję w trzymaniu się planów – nastąpi sam nie wiem kiedy.