Miasto i rzeka / Droga zjednoczenia

Poniżej dwa kawałki z nowel, które właśnie przychodzą na świat w drukarni, nakładem Wydawnictwa Dom Horroru:

Miasto i rzeka

Maszerowaliśmy w milczeniu, pokonując zacinającą ulewę. Nie mogłem pozbyć się z myśli widoku ciała mojej ofiary, płynącego rzeką. Weszliśmy w wąskie, pnące się w górę uliczki, by wreszcie dojść do bramy jednej z kamienic. Mój przewodnik wyjął z kieszeni klucz i otworzył drzwi, weszliśmy w ciemną, zapleśniałą sień, a następnie zeszliśmy do piwnicy. Znów przemierzaliśmy długie korytarze, wielkie, dawno opuszczone składy i dziwne pomieszczenia. Gdzieniegdzie dało się zauważyć wyburzone mury, przebite ściany, przez które wiodła ścieżka.
- Najprościej dostać się do Kościoła właśnie z piwnicy – powiedział mężczyzna. To nie jest żadna szczególna piwnica, po prostu mieszkam w tym budynku. Owszem, czasami można przedostać się na podwórze kościelne, ale do środka… dostanie się pan tylko tak. Niektóre kamienice mają przejścia.

Szliśmy, aż nagle, w jednej z piwnicznych komór, zobaczyłem grupę nędzarzy, siedzących wokół ogniska, którego słaby, żółty płomień rozświetlał upiorną łuną ich zmizerowane, chore twarze, wysysał tlen i sprowadzał na to miejsce atmosferę febrycznej duszności.
- No i już prawie jesteśmy – powiedział mężczyzna. Za chwilę zrobi się tu tłoczno.
Po chwili przeciskaliśmy się korytarzami i salami, w których było coraz więcej ludzi. Złachmanieni, brudni, starzy - pojękiwali, rozmawiali bełkotliwie lub siedzieli w bezruchu. Niektórzy z nich trzymali w rękach szczególne przedmioty – zabawki, narzędzia kuchenne, zdjęcia, drobne przedmioty codziennego użytku. Ścisnąłem samochodzik trzymany w kieszeni.

Minęliśmy skupisko i wysokimi, krętymi schodami wiodącymi w górę weszliśmy do olbrzymiej nawy starego kościoła. Wnętrze rozświetlały strzępy świateł z płonących gdzieniegdzie małych ognisk, przy których ogrzewali się bezdomni. Wszystkie pozostałe sprzęty – resztki ław, stalle, ambona – było zniszczone, przykryte grubą warstwą kurzu i pleśni. Ołtarz niknął w zupełnych ciemnościach, jakby ziała tam tylko kosmiczna, niezmierzona czerń. Szczątki świeczników, rzeźb, zarośnięte niegdyś wspaniałe obrazy – wszystko składało się na atmosferę rujnacji i zapomnienia, w jaką popadła ta niegdyś świetna, pyszna budowla. Zasiedliśmy w jednej ze zniszczonych ław. Wysoki strop świątyni zanikał w ciemnościach.

- Kiedy kamień wpada do wody, zostają przez jakiś czas kręgi na powierzchni, choć samego kamienia już nie ma – jest poniżej, nie istnieje już dla naszego świata. Istnieją dla nas jeszcze przez chwilę te fale – zaczął mówić mężczyzna. I te nasze budowle, które zostają po nas, nasze miasta, które odumieramy… to wszystko są kręgi na wodzie. Ślady na śniegu po kimś, kto już przeszedł i kogo pochłonęła zamieć. Przychodzę tu zawsze, gdy chcę sobie o tym przypomnieć, kiedy chcę to poczuć.
- Co to za ludzie?
- To jeszcze pan nie wie? To są wszystko przyjezdni, pacjenci Doktora. Ludzie, którzy utracili i nigdy nie pogodzili się z tą utratą. Ludzie, którzy żyją mrzonką, że można zawrócić kijem rzekę. I pan stanie się niebawem jednym z nich.
Milczałem.
- Kiedy byłem już dość starym człowiekiem, w wypadku samochodowym zginęła moja córka i jej nowo narodzone dziecko – powiedział nagle głuchym głosem. - Akcja ratunkowa okazała się nieskuteczna. Moja córka zmarła mimo reanimacji. Śniłem później, że przyjeżdżam do szpitala, powiadomiony o nieszczęściu, ale w szpitalu jest ciemno, nikogo nie ma, jest wymarły, umarły, pusty… jedynie słabe światła majaczące na końcu długich korytarzy. W końcu natrafiam, po beznadziejnej tułaczce po opustoszałym labiryncie, na jakąś pielęgniarkę i pytam ją o ofiary wypadku, przewiezione do tego szpitala. „Operują ją” – mówi z półprzymkniętymi od snu powiekami, wskazując ręką na jakąś daleką część szpitala. Więc pędzę tam, przedzierając się przez sale pełne pustych łóżek, przebijam się przez wiszące między łóżkami prześcieradła, przeskakuję przez zbrukane krwią i odorem śmierci materace, przez siatki, druty, taśmy zalepiające korytarze niczym pajęczyna. Aż wreszcie docieram w korytarz, na końcu którego, za drzwiami pali się światło. Sala operacyjna – informuje mnie napis nad tym rozjaśnionym pomieszczeniem, odciętym od przepełnionej śmiercią ciemności, przez jaką musiałem przejść. Czerwona lampa rozpalona obok napisu wskazuje mi jednoznacznie, że w środku trwa zabieg. I to czerwone światło zalewa wszystko, także mnie samego. I czekam. Czekam, czując przenikliwe zimno, czując obezwładniającą senność stowarzyszoną ze świadomością, że jeżeli zasnę w tym śnie, to już nigdy nie zobaczę córki. Aż wreszcie z sali wychodzi doktor. Jego fartuch jest ubrudzony krwią i… ziemią. Niesie coś w rękach, odzianych jeszcze w rękawice, na których zaschły ślady… po operacji. Podchodzę do niego, przepełniony zgrozą, bólem, ale i nadzieją. A on… podaje mi to, co trzyma – zasadzoną w doniczce roślinę.
- Tyle mogliśmy zrobić – mówi przez maskę. Zebraliśmy całe życie, jakie w niej zostało i przełożyliśmy w bardziej odpowiednie naczynie. Niedługo powinna zakwitnąć.

Droga zjednoczenia

Zaut przerwał, łapiąc oddech. Mówił cicho i musiałem przysunąć się bliżej. Dopiero wtedy poczułem przykrą woń, będącą połączeniem zapachu potu, chemii, choroby i starości.
- Metoda zakładała kilka stopni medytacji: przygotowanie, medytację symboli i identyfikację, medytację tekstów, medytację kultu i „uświęcenie”, medytację „ja”, medytację przeczuwanych własności oraz aspektów siły twórczej i wreszcie medytację zjednoczenia.

Przygotowanie oznaczało głównie ćwiczenia oddechowe. To ich urzeczywistnienie miało zapewnić gotowość ciała do bierności, odseparowanie jaźni od odruchów ciała. Następnie przystępowano do medytacji symboli: człowiek pogrążony w transie poddaje się bezwiednie sugestiom przewodnika-hierofanta, który ewokuje w nim kolejne miejsca do odwiedzenia: adept, powtarzając słowa prowadzącego, ma wyobrazić sobie, że opuszcza pokój, w którym się znajduje i wychodzi na otwartą, pustą przestrzeń, pozbawioną jakichkolwiek charakterystycznych punktów. Może być to nieskończenie rozległa pustać albo równia, otoczona ze wszystkich stron odległym łańcuchem górskim. Medytujący kontempluje przytłaczający ogrom, obezwładniającą jałowość krajobrazu, jego nienasyconą przestrzeń, w której rozpraszają się jakiekolwiek barwy i kształty. Następnie adept wyobraża sobie własny marsz przez tę potężną równinę, przeżywa własne, nieskończone dążenie przez bezkres. Ale w centrum tego bezkresu jest kaplica – prosta, sześcienna bryła, powiększająca się z każdym kolejnym krokiem adepta. Zrazu mała, niczym ziarnko piasku na nieskazitelnej bieli, wyrasta powoli w gmach kosmiczny, z jednym tylko wejściem, potężnym prostokątem czerni. Hierofant mówi: ci, którzy wznieśli ten gmach kosmiczny, byli szaleni. Ci, którzy wznieśli ten gmach kosmiczny, już dawno pomarli. Zostawili tylko to: monument klęski, zasklepienie ciemności, obszar katastrofy.

Na słowo prowadzącego człowiek przemierzający pustkę musi wejść w ten gmach, musi wyobrazić sobie niebotyczność ścian, które wcześniej zdawały się ziarnkiem piasku wobec bezmiaru, musi wyobrazić sobie, że ten gmach mieści w sobie wszystkich, których od początku samego nosiła, nosi i będzie nosić Ziemia i wszystkie inne światy, że mieści ich w sobie i daje schronienie przed tą traumą ogromu, przed trwogą bezkresu, jaka teraz wypełnia także jego samego.

Albowiem – tłumaczy przewodnik poprzez serię szeptanych sugestii, obrazów i metafor – żywi znajdują schronienie przed ogromem właśnie w obszarze katastrofy, w domenie klęski i rozczarowania. One sprawiają, że zaczynają rozumieć ten bezkres, ten ogrom, w którym – wydawało by się – nie ma nic do rozumienia, nie ma nic do poznania, nie ma żadnego miejsca, w które można się udać, gdyż nie istnieje w nim żadna topografia, poza umiejscowieniem kosmicznego gmachu – gmachu kosmicznej przegranej – w samym centrum. A zatem w samym sercu ogromu znajduje się rejon klęski i to właśnie w nim należy szukać wiedzy.

Zaut zamilkł. Oddychał teraz płytko i szybko, a ja obserwowałem, czy nie dzieje się z nim coś niepokojącego. Po chwili podjął wątek:
- Następnie adept wstępuje do tej monstrualnej, ale jednak znikomej wobec otoczenia kaplicy, do tego ciemnego sarkofagu, w którym kryją się wszyscy, których nosił, nosi i będzie nosić świat. Hierofant nakazuje adeptowi wyobrazić sobie, że ci ludzie śpią, od bardzo dawna, od tak dawna, że ich ciała wydają się skamieniałe. Leżą niczym figury na sarkofagach, bez oddechu, bez świadomości. Poukładani jedni na drugich, spiętrzeni w piramidy ciał.

Adept ma przejść pośród tych gór cielesnych, środkiem tego monstrualnego gmachu, aż natrafia po długim marszu na wielki lej w posadzce – opadającą pionowo bezdnię. Hierofant przekonuje go, że próbą jest skok, przełamanie lęku przed ciemnością. Musi sobie więc wyobrazić, że skacze, że zanurza się w ciemność, daje jej objąć i porwać.

A potem, po serii szeptów i sugestii opisujących lot w dół, przewodnik przywraca nagle adepta przed wyjście z Gmachu; to samo, którym ten uprzednio dostał się do środka.

Medytujący – albo raczej uwewnętrzniający, bo to raczej uwewnętrznienie niż medytacja – wychodzi z kaplicy, z gmachu kosmicznego, wprost na bezkres równiny. Ale teraz widzi zmianę, jaka zaszła: na wschodzie, znad dalekiego łańcucha górskiego, wyłania się czarna tarcza słońca – a wraz z nią dokonuje się zaciemnienie bezkresu. Czarne światło oblewa równinę i dopiero teraz, kiedy wszystko zmierza ku czerni, wyodrębniają się na niej kształty i sylwetki: całe miasta, wymarłe budowle wszystkich czasów, tak jak ze wszystkich czasów pochodzili ludzie uśpieni w gmachu.

Oto było ich wybawienie: monument klęski, zasklepienie ciemności, obszar katastrofy.

Ale teraz wschodzi czarne słońce: ciemność zalewa bezkres i nadaje mu kształt. Rzeczy tego świata z jasności wypalającej aż po biel wyodrębnia tylko ich cień. I ten cień rośnie, pęcznieje, kwitnie, coraz bardziej obficie z każdą chwilą.

Hierofant sugeruje adeptowi wyobrażenie wędrówki tego źródła czerni przez nieboskłon: wyodrębnianie kształtów poprzez zacienienie, aż po czarny zenit, gdy biel potężnej równiny przedzierzga się w niemal własne przeciwieństwo, i czarnego słońca wędrówkę na zachód, gdy kształty z wolna zaczynają przyoblekać się w oślepiającą białość.

To jest dopiero etap medytacji symboli; utrwalany powtarzaniem. Potem następuje medytacja tekstów: tekstów świętych i heretyckich, niskich i wzniosłych, precyzyjnych i wykwitów bełkotu. Zestawy symboli, zestroje rytmu, melodie słów. Znaczenia i ich kontrapunkty, archetypy i metafory… A to wszystko jest – można powiedzieć – wstępna diagnostyka. Początek, który pozwala się przygotować, ale jest też narzędziem oceny. Zwłaszcza medytacje, których przedmiotem stają się hasła, słowa, jakiekolwiek znaczeniowo nie tyle puste, co pojemne obiekty, w które można wlać własne…

Zaut przerwał. Był wyczerpany. Oddychając ciężko, opadł na oparcie. Laska wysunęła się z dłoni i upadła bezdźwięcznie na dywan. Poderwałem się, pełen obaw. Ale Zaut oddychał. Z jego ślepych oczu ciekły łzy.

Ogłoszenia parafialne

Ostatnio tu cicho. Wiem. Nigdy nie było głośno, ale przez ostatnie miesiące blog może sprawiać wrażenie martwego bądź martwiejącego. Mam na to - oczywiście - wytłumaczenie. Dużo pracy.

1) Zmieniły się nieco moje plany wydawnicze. Zupełnie niespodziewanie, okazało się, że w tym roku ukaże się moja trzecia książka pt. Miasto i rzeka. Jeżeli mówię "niespodziewanie", to mówię zupełnie serio: jeszcze pod koniec III kwartału byłem przekonany, że Miasto i rzeka będzie broszurową publikacją, ok. 80-stronicową mikropowieścią. Jednakże Tomasz Czarny, który prowadzi wydawnictwo Dom Horroru, zapytał, czy mógłbym coś dopisać do tytułowego tekstu. Zakładałem napisanie krótkiego opowiadania, a tymczasem wyszła z tego druga mikropowieść. Więc na 200 stronach Miasta i rzeki znajdziecie dwie mikropowieści, czyli właśnie Miasto i rzekę oraz Drogę zjednoczenia. Okładkę książki stworzył Andrzej Masianis. Myślę, że prace Masianisa zna każdy, kto choć trochę interesuje się najciemniejszymi rejonami współczesnej sztuki w Polsce.

2) W 2018 r., o ile wszystko pójdzie zgodnie z planem (pewnie nie pójdzie), powinny trafić do was kolejne dwie pozycje, będące owocem sublimowania bądź wewnętrznej udręki, bądź potrzeby oddania hołdu klasykom. Pierwsza z nich to Dom wszystkich snów, czyli drugi po Powrocie zbiór opowiadań. Jest to dla mnie książka szczególnie ważna. Po pierwsze, wzięło ją (a w zasadzie - weźmie) pod skrzydła wydawnictwo Genius Creations. Po drugie, krótka forma zawsze była, jest i będzie moim priorytetem twórczym. Powrót był publikacją gęstą i trudną, ale też niszową. Tymczasem moim zamiarem jest dostarczenie czytelnikom książki, która Powrotowi nie będzie ustępować w niczym pod względem gęstości i złożoności.

Drugą z książek będzie - tym razem - powieść. Merkuriusz to kolejny projekt, rozpoczęty już ponad 4 lata temu. Tym razem koncepcja tekstu jest lżejsza i bardziej pastiszowa; odnosi się przede wszystkim do klasycznych utworów literatury grozy: Przygód Arthura Gordona Pyma z Nantucket Poego, The Night Land Hodgsona, tekstów Lovecrafta a także traktatów dot. teorii pustej Ziemi. Powieść zostanie wydania w serii "Odmienne stany grozy" wydawnictwa Phantom Books.

3) Zapomniałem napisać tutaj, a chyba powinienem: Nie ma wędrowca zostało uhonorowane Nagrodą im. Stefana Grabińskiego dla najlepszego polskiego horroru 2016 r. Dziękuję.

Kamienica panny Kluk (Damian Zdanowicz)

Choć z racji pewnej, nazwijmy to, etyki zawodowej, nie piszę nic o konkretnych twórcach współczesnego horroru literackiego w Polsce, tym razem muszę zrobić wyjątek.

W czerwcu, razem z kolejnym numerem „OkoLicy Strachu”, premierę będzie mieć Kamienica panny Kluk, debiutancki zbiór opowiadań Damiana Zdanowicza. Damian dostał szansę w ramach nowego projektu wydawniczego niezmordowanego Sebastiana Sokołowskiego, z czego bardzo się cieszę, z co najmniej dwóch powodów.

Po pierwsze i najważniejsze, zupełnie poważnie i szczerze uważam Damiana – którego prace już zdążyłem poznać – za najbardziej utalentowanego twórcę literatury grozy młodej generacji. Nie dość tego. Uważam Damiana za jednego z najzdolniejszych twórców literackiego horroru w Polsce w ogóle, już teraz. Do takiej opinii w pełni uprawnia mnie znajomość tego, co Damian napisał i proste porównanie z tym, co się w Polsce, w temacie horroru, ukazuje. Styl, tematyka, warsztat – wszystko to u Damiana pracuje na niesamowicie wysokim poziomie, wręcz zadziwiającym, jeśli spojrzy się na metrykę. Żeby było jasne: nikomu nic nie ujmuję. Niech to zestawienie odda sprawiedliwość talentom autora tego zbioru, zamiast umniejszać talentom innych.

Kamienica panny Kluk przynosi porcję wspaniałego, ligottiańskiego weird fiction/post-horroru, w którym równie ważne jak same upiorne historie, jest całościowe podejście do literatury jako narzędzia pozwalającego dokonać zarówno uniwersalnych diagnoz rzeczywistości, jak i autorskiej ekspresji. Na tym wszak polega dobre pisarstwo, by farbami z palety osobistych przeżyć i przemyśleń namalować spójny obraz świata. By z doświadczenia jednostkowego wyprowadzić refleksję ogólną.

Być może znajdą się czytelnicy, którzy Damiana będą krytykować za to, że jego opowiadania tak silnie tchną duchem naszego ulubieńca rodem z Detroit, że może za dużo w nich Ligottiego, a za mało Zdanowicza. Od razu uprzedzam, że to zarzuty powierzchowne. Pisarski idiolekt Zdanowicza jest w tych tekstach bardzo wyraźny i choć trudno nie zauważyć, kto tej prozie patronuje, to jednak mamy do czynienia z głosem samoświadomym, szukającym dla siebie najbardziej pojemnej, właściwej poetyki i świadomie czerpiącym z tych słowników, które skodyfikowały frazy zgodne z jego wewnętrznym rytmem i melodią. Są autorzy, w których pracach widać stylizację, pewną nieudolną sztuczność. Dla Zdanowicza język, którym się posługuje, jest zupełnie naturalny i właściwy. Echa, które w nim słychać, nie są prostackim papugowaniem, właściwym pisarzom, którzy zbyt szybko przyjęli za pewnik (i za usprawiedliwienie) porzekadło, że wszyscy od kogoś coś kopiujemy. One działają: poruszają może struny, które ktoś poruszył już wcześniej, ale robią to z podobną mocą i należytą subtelnością.

W poświęconym Nabokowowi eseju Tekstury snu W.G. Sebald stawia taką diagnozę: najznakomitsze ustępy jego prozy często wywołują wrażenie, że nasze poczynania w świecie są śledzone przez obcy, nieujęty w żadnej taksonomii gatunek, którego emisariusze niekiedy występują gościnnie w teatrze żywych. (…) Najłatwiej spotkać je we śnie (…) Ciche, markotne i smętne, z widomym trudem znoszą wykluczenie poza obręb społeczeństwa, toteż przeważnie (…) siedzą gdzieś z boku i z powagą wpatrują się w ziemię, jak gdyby śmierć była ciemną plamą albo hańbiącą tajemnicą rodzinną. Uwagę Sebalda o twórczości Nabokova przytaczam, ponieważ kiedy czytam opowiadania Damiana, który Nabokova ceni (tak, jak ceni go Ligotti), odnoszę właśnie to wrażenie: krępującej obecności, tych, których nie ma. Jak w cudownych Nawiedzeniach zmarłych.

Ten język, który bardziej maluje niż opowiada, tworzy sytuacje miast je relacjonować, który daje wrażenie dostępności do czegoś nader nieuchwytnego, nie do wypowiedzenia wprost, w swoich zorientowanych na przestrzenność metaforach odsyła do najlepszych psychotopografii, właściwych dojrzałemu weird fiction.

Kiedy pewien młody student metafizyki próbował zgłębić tajemnicę muzyki Ericha Zanna, wertykalne rozplanowanie podróży bohatera, wzwyż schodów starej kamienicy przy Rue d’Auseil, stawało się metaforą ciemnego wniebowstąpienia, ścieżką odwróconej gnozy, którą podąża umysł przeczuwający przerażający ogrom chaosu, otulającego fikcję ziemskiego ładu. Damian Zdanowicz na kartach swojego debiutanckiego zbioru wiele razy ewokuje w nas ten sam dreszcz, tę samą traumę bezkresu, w której doświadczamy numinotycznego wstrząsu. Jednak na końcu tego niemal religijnego doznania nie czeka żadne pocieszenie, żadna kojąca metafizyczna narracja. Jakże byłaby ona niestosowna! Ostatecznie, nie możemy przecież, niczym baron Münchhausen, wyciągnąć się z bagna za własne włosy. Sytuacja staje się wiec prawdziwie tragiczna i postaci Zdanowicza są tym tragizmem permanentnie przygniecione. Nawet jeśli jeszcze nie wiedzą, to przeczuwają – i to przeczucie prowadzi ich zazwyczaj ku jedynej możliwej konkluzji.

Tragizm w opowiadaniach Zdanowicza ma jeszcze jeden wymiar. Jest ślepy, bezosobowy i przerażająco ogólny. W jednym ze swoich najsłynniejszych zdań Samuel Beckett objaśniał: Tragedia nie opiera się na odpowiedzialności człowieka. Tragedia opowiada o ekspiacji. Ale nie o byle jakiej ekspiacji, spowodowanej naruszeniem nędznego kodeksu ułożonego przez lokajów dla szaleńców. Bohater tragiczny musi odcierpieć grzech pierworodny, własny i swoich socii malorum (towarzyszy nieszczęścia) grzech narodzin. Jan Błoński w eseju o pisarstwie Becketta wskazuje na doprowadzenie tragizmu do absolutnej granicy, do najgłębszego fundamentu. O ile bohater antyczny cierpiał przez winy popełnione nieświadomie (Edyp) bądź na rozkaz bogów (Orestes), o ile w tragedii szekspirowskiej wina rodzi się w człowieku, który nie potrafi przezwyciężyć własnych uwarunkowań, o tyle u Becketta wina tragiczna wynika z natury świata. Jego postaci nie popełniają czynów ani szlachetnych ani haniebnych – w zasadzie w ogóle niewiele czynią. Wspominam o tym, ponieważ w identycznym paradygmacie winy totalnej i przyrodzonej funkcjonują postaci na kartach opowiadań Damiana Zdanowicza. Nie uczyniły światu żadnego uchybienia, nie sprzeniewierzyły się żadnym jego zasadom. Nie wystąpiły przeciwko swojemu środowisku, nie złamały żadnych wewnętrznych bądź zewnętrznych norm. Po prostu są i to jest wystarczającym powodem, by doświadczyć cierpienia generowanego przez nie dającą się ukoić zgrozę. Urodzili się i to ich zgubiło – można znów powtórzyć za Beckettem.

Jak przystało na pesymistyczne weird fiction, jeżeli te psychotopograficzne ścieżki mają jakiś soteriologiczny cel, jeżeli możemy jakkolwiek odkupić niezawiniony grzech zaistnienia, to rezultatem tej naszej ekspiacji nie będzie jedność, ale nicość. Czerń. Otchłań, która łakomym spojrzeniem odpowiada na nasze spojrzenia – pełne lęku. Otchłań, która czeka na ostatnim piętrze kamienicy panny Kluk.

Damian Zdanowicz, mimo nader młodego wieku, jest już bardzo świadomym i warsztatowo biegłym twórcą, który odnajduje się w najbardziej wymagającej – oczywiście, moim zdaniem– odmianie literatury grozy. Drugą przyczyną wyrażanego w tym tekście entuzjazmu z powodu ukazania się Kamienicy panny Kluk jest moje własne doświadczenie. Wiem, nader dobrze, jak trudne jest zadebiutowanie książką na niszowym rynku, jakim jest rynek literatury grozy w Polsce, zwłaszcza jeśli tworzy się teksty trudniejsze w odbiorze, odwołujące się do zupełnie innych modeli horroru niż te, które zapewniają satysfakcję księgowym w wydawnictwach. Piszę o tym, ponieważ twórczość Damiana nie dla każdego będzie przystępna. Wymaga nie tylko wrażliwości na rytm i melodię słowa, upodobania do złożonej, poetyckiej frazy, ale także pewnej znajomości kontekstów literackich i filozoficznych. To cecha każdej dobrej literatury, choć niekoniecznie cecha literatury poczytnej. Dlatego decyzję Sebastiana Sokołowskiego, by serię „Odmienne stany grozy” zacząć właśnie od debiutanckiego zbioru Zdanowicza, uważam za wręcz heroiczną. Choć – biorąc pod uwagę kosmicznie wysoką jakość tego zbioru – bardzo słuszną. I dającą nadzieję, że młodzi, utalentowani twórcy, którzy niekoniecznie chcą się obracać w zbiorach inspiracji między Kingiem a Mastertonem, w tym całym irytująco zużytym repozytorium współczesnego horroru, który wciąż próbuje opowiadać naiwną bajkę z morałem, będą mieć swoje stałe miejsce na rynku wydawniczym. Choćby było to miejsce poza obiegiem dużych sieci księgarskich.

„OkoLica Strachu” to obecnie najlepsze medium dla kultury grozy w Polsce. Magazyn, który w stosunkowo krótkim czasie zbudował – mimo tego, że nie stoi za nim wielki budżet i wydawca o silnej pozycji – bardzo dobrą reputację. Rozszerzenie pola działania kwartalnika o pełnowymiarową prezentację autorów, co do których jestem pewien, że za kilka lat będą stanowić o obliczu literackiego horroru w Polsce, jest działaniem jak mało które zasługującym na wsparcie.

Jeżeli potrzebujecie jeszcze jakiegoś argumentu, by sięgnąć po Kamienicę panny Kluk i nie przekonuje was, że to po prostu świetna literatura, którą warto poznać niezależnie od upodobań w konwencjach, to powiem wam, że te opowiadania są nie tylko kawałkiem wyrafinowanej, artystycznej prozy dotykającej spraw najgłębszych. Są też cholernie przerażające, choć oczywiście każdego straszy co innego. Jeżeli rusza was już tylko gwałcenie nieboszczyków i obdzieranie ze skóry, wyobraźnię mile łechcą jedynie plugawe rytuały i demoniczne inkantacje, a bez stosu zwłok, zombie, wampira albo w najgorszym razie psychopaty oraz perwersyjnego seksu i wiadra krwi nie ma dobrego horroru, to sobie Kamienicę panny Kluk odpuśćcie. Zrobicie krzywdę sobie i autorowi. Możecie sobie poczytać dowolną z tysięcy już napisanych książek, które bardziej zaspokoją wasze oczekiwania. Ale jeśli wasz lęk jest ukierunkowany bardziej w stronę metafizycznych aspektów naszej obecności w tym rzekomo najlepszym ze światów, jeżeli przemawiają do was oniryczne pejzaże wywiedzione z koszmarów sennych, to nie mogliście trafić lepiej. Przy tytułowym opowiadaniu, ale także przy Zbierali się w piwnicy tego budynku wieczorami, przy nocnych telefonach od ludzkich (?) widm w obłędnym tryptyku Dzwonią do mnie zawsze po północy i innych perełkach z tego tomiku zmiękną wam kolana. Mi zmiękły, choć jestem z natury odporny na grozę literacką. Wszak wszystkich nas przeraża ciemność, wszyscy boimy się deformującej przestrzeni, której konkretność ulatuje w pustkę. A ciemności, która czai się w nas, która powoli pochłania nasze życia, boimy się najbardziej. Tak bardzo, że nie ma takiego obłędu, w jaki nie spróbujemy przed nią uciec. Już dawno nikt w Polsce nie opisał jej tak przenikliwie i poruszająco jak Damian Zdanowicz.

Koniec znaczenia (Dom z liści - Mark Z. Danielewski)

Kiedy zastanawiałem się, od czego zacząć ten tekst (kiedy próbowałem uporządkować bałagan, który powieść Danielewskiego wznieciła w mojej głowie przed laty, a teraz go wzmogła, czy też przypomniała bądź odświeżyła, gdy zapoznałem się z polską wersją), przyszła mi do głowy myśl, że Dom z liści jest przewrotnym rewersem Imienia róży Umbero Eco.

Wszak zarówno głównym bohaterem powieści Eco, jak i powieści Danielewskiego, jest labirynt, którego strażnikiem i opiekunem jest postać Borgesowskiego ślepca. Zampanò, niewidomy erudyta żyjący w odosobnieniu niczym średniowieczny mnich, jest zarówno tym, kto posiada wszystkie klucze do labiryntu domu Navidsona, jak i tym, który nie zawaha się, by unicestwić tego, kto spróbuje zgłębić jego tajemnice. Unicestwić fizycznie, tak jak Jorge z Burgos unicestwiał tych, którzy czytali II tom Poetyki Arystotelesa, bądź unicestwić psychicznie, tak jak Zampanò – poprzez swoje dzieło – omal nie unicestwił Johnny'ego Wagabundę, który ośmielił się jako pierwszy przeczytać jego księgę (unicestwiwszy wcześniej kilka stworzonych przez siebie postaci).

W czym zatem różnica, w czym ironia i kpina?

W hermeneutycznej wizji Eco labirynt jest miejscem epifanii sensu, konwergencji znaczeń, ostatecznym triumfem logosu. Oświecenie być może jest śmiertelne (jeśli nie zachowamy zasad bezpieczeństwa), ale tajemnica jest wystarczająco słodka, by rozważyć ryzyko.

W wizji Danielewskiego żadnego sensu nie ma. Epifania jest ciemna, a doznaniem ostatecznym nie jest śmiech, ale okrzyk zgrozy wobec niemożności przezwyciężenia pustki, najprawdziwszy horror vacui. Tajemnica jest zbyt przerażająca, by nie spróbować jej rozświetlić, choć jest to oczywiście niemożliwe. Sensy – szeregi spójności, ciągi przyczyn i skutków, warstwy znaczeń, składające się w jedną, spójną narrację – są jedynie bibelotami, służącymi do zapełniania pustki bycia i zasłaniania tej nieskończonej, żarłocznej ciemności, która istniała na długo przed nami i będzie istnieć na długo po nas. Śmiech wprawdzie jest – a właściwie nie śmiech, ile chichot (czyj?), unoszący się znad kart, spomiędzy wierszy.

Zampanò jest ociemniały, a jego, jakby ocenił Quentin Meillasoux, anscestralny(1) labirynt jest królestwem ciemności. Istniejący przed nastaniem podmiotu zdolnego do refleksji o labiryncie i do refleksji o refleksji o labiryncie, przed podmiotem, który zaczął walczyć o świat pełen znaczeń, pozostaje konsekwentnie pusty: walczy z każdą formą porządkującej obecności. Jest labiryntem totalnym: z jednakową bezwzględnością nie pozwala oznaczyć się zarówno neonowymi znacznikami eksploratorów, rwie Tezeuszowe nici, jak i nie poddaje się żadnemu objaśnieniu, czy fizycznemu, czy metafizycznemu. Pozostawia tylko dojmujące doświadczenie niemożliwego do wypełnienia ogromu, coś, co za Marcinem Polakiem moglibyśmy nazwać (2) traumą bezkresu (ponieważ to sensy wyznaczają wszelkie granice). Dlaczego traumą?

Bezkres, świat nieskończony i pusty, nie może być widziany jako świat ciągły, ponieważ nie istnieją w nim żadne punkty odniesienia, w oparciu o które można stworzyć narrację, będącą protezą ciągłości (w domu Navidsona punkty odniesienia nie istnieją także ze względu na zmienną geometrię przestrzeni). Leszek Kołakowski w Obecności mitu wskazuje na pragnienie widoku świata jako ciągłego jako jedną z trzech stron fundamentalnej potrzeby produkującej odpowiedzi na pytania ostateczne. Navidson i jego towarzysze, Wagabunda i my stajemy wobec tego bezkresu, który, choć fikcjonalny, pozostaje boleśnie prawdziwy – odczuwany poprzez instynktowny lęk, możliwy do zasugerowania naszej intuicji poprzez język, poprzez opowieść.

1) Quentin Meillasoux, Po skończoności, Warszawa 2015
2) Marcin Polak, Trauma bezkresu, Kraków 2016,
3) Leszek Kołakowski, Obecność mitu, Paryż, 1972

Na opak - Oliver Onions wreszcie po polsku

Zazwyczaj nie wrzucam zapowiedzi książkowych, przy których nie mam jakiegoś udziału, ale tym razem czuję się zobowiązany zrobić wyjątek, bowiem i o wyjątkowym pisarzu mowa.

W grudniu w BG wychodzi tom opowiadań Olivera Onionsa. O Onionsie pamiętają dziś tylko znawcy gatunku, a polscy czytelnicy jeżeli go w ogóle kojarzą, to tylko z jednego opowiadania, Wabiącej ślicznotki wydanej w antologii Opowieści z dreszczykiem: Noc pierwsza z 1957 roku.

Prawie 60 lat od publikacji ledwie jednego opowiadania to więcej niż dość, by o pisarzu zapomnieć. A zapomnieć o Onionsie nie wolno. Dlaczego? Bo to twórca wybitny. Myślę, że najlepiej ujął temat David Stuart Davies we wstępie do The Dead of Night - zbiorczego wydania opowiadań Onionsa w edycji Tales of Mystery & Supernatural Wordswortha (2010):

Opowieści ghost story Oliviera Onionsa są równie niezwykłe jak jego nazwisko. Ta wyjątkowość pośród innych twórców literatury nadnaturalnej grozy polega na niemożności łatwego zaklasyfikowania jego prac, których literackie tło oraz treść znacznie przekraczają ramy gatunku. Jeden z najznamienitszych znawców ghost story, Mike Ashley zauważył, że „najlepsze opowiadania Onionsa to teksty eksplorujące ludzką skłonność do stosowania przemocy fizycznej, których ogromną siłę podbija wnikliwe studium psychologiczne postaci oraz nieustanna gotowość do kwestionowania utartych prawd i poglądów.”

Opowiadania Onionsa są również obdarzone cudowną, poetycką elegancją, której jakże często brakuje nawet najlepszym opowieściom ghost story. Podczas gdy inni pisarze na ogół koncentrują się na wykreowaniu nastroju i nakreśleniu obrazów, pomyślanych by zmrozić krew w żyłach, Onions wspaniale wzbogaca swoją prozę nadaniem jej niepowtarzalnej głębi i piękna, które nie tylko świetnie służą rozwojowi fabuły, ale również sprawiają, że wykreowane przez pisarza postaci nabierają życia, stając się czymś o wiele więcej niż pionkami przesuwanymi po fabularnej szachownicy. Mówiąc wprost, Onions jako twórca grozy idzie w stronę bardziej intelektualną niż emocjonalną. Ale, nie dajcie się zwieść. Jego twórczość osiąga zamierzone efekty. Opowiadania Onionsa nie tylko wytrącają czytelnika z równowagi podczas lektury, ale także sprawiają, że niepokój zostaje z nim jeszcze na długo po zamknięciu książki.

Jedną z największych przyjemności w obcowaniu z tą twórczością jest obserwowanie, jak Onions pozwala swoim pomysłom swobodnie oddychać, rozwijać się niespiesznie swoim rytmem. Większość jego opowiadań jest dość długa, niektóre wręcz łamią granice pomiędzy opowiadaniem a minipowieścią. Nie spodziewajcie się akcji gnającej na oślep, ku szybkiemu rozwiązaniu. Onions ku wstrząsającej kulminacji prowadzi nas powoli, acz nieubłaganie. Być może ta subtelność warsztatu i stylu Onionsa, brak skłonności do prostego efekciarstwa sprawiły, że jego wspaniałe ghost story nie zostały należycie docenione w swoim czasie.

Nie pozostaje mi dodać nic innego, może tyko tyle, byście zawczasu odłożyli sobie dwadzieścia kilka zł na grudzień, bo bardzo, bardzo warto.

NMW - jeszcze jeden mały spam książkowy

Musicie wybaczyć mi pewną monotematyczność - niestety, znów będzie o "NMW". Otóż,
a) pojawiła się przedpremierowa recenzja na blogu Bogdana Ruszkowskiego,
b) książkę można już zamawiać, np. na bonito.pl z odbiorem osobistym od 22.09

Nie ma wędrowca - 28.09.2016

Uprzejmie informuję, że Nie ma wędrowca ukaże się 28.09.2016.

W położonym na odludziu tartaku zwanym Bazą pracę podejmuje nowy stróż nocny. Dręczony nienazwaną traumą mężczyzna szybko wnika w historię pełnego tajemnic życia swojego zmarłego poprzednika, świadka dramatycznych wydarzeń z przeszłości. Tymczasem nadciąga zima, a wraz z nią skryte w zamieci widma; niesione lodowatym wiatrem echa popełnionych tu niegdyś zbrodni. Zima, w której śnieżnych objęciach wędrują ramię w ramię i prawda, i śmierć.

Klub czytelniczy Sofy Literackiej - Thomas Ligotti

Poniżej zapis video poświęconej Ligottiemu rozmowy, przeprowadzonej przez Dariusza Misiunę, Mateusza Kopacza i mnie, a moderowanej przez Krzysztofa Grudnika.

Dziękuję serdecznie organizatorom, współrozmówcom, a przede wszystkim wspaniałej publiczności.

Nowy fragment i zmiana tytułu

Jeżeli nie informowałem, to informuję: nie będzie "Ziemi opętanej", będzie "Nie ma wędrowca". I z "Nie ma wędrowca", które wyjdzie pewnie w przyszłym roku, ae nie wiem jeszcze kiedy, pochodzi poniższy fragment:

Miałem nie więcej niż dziesięć lat. Pojechałem z rodzicami do wujostwa, gdzie opiekę nade mną roztoczył kuzyn. Był jedynym towarzyszem zabaw mojego dzieciństwa. Długimi godzinami biegaliśmy między budynkami, po wąskich uliczkach, w zapuszczonych ogrodach, nieraz przeciągając te nasze wymyślane przygody w późną noc. Dopiero wtedy słyszałem nawołujące z oddali głosy rodziców, którzy wzywali mnie do domu.

Pewnego letniego, przytłaczająco lepkiego dnia, gdy wszystko zwiastowało nadejście popołudniowej burzy, mój kuzyn przyszedł zaaferowany, nieco wstrząśnięty, i powiedział, że musi mi coś pokazać. Chroniłem się w cieniu starej winorośli, pijąc sok. Zapytałem go, o co mu chodzi.
- Sam zobaczysz.
W jego głosie entuzjazm odkrycia mieszał się z bojaźnią; to, co chciał mi pokazać, a co zapewne sam ujrzał, było dlań jednako fascynujące i straszne.
- To niedaleko, ledwie dwie przecznice stąd. Weźmiemy rowery.
Wyprowadziliśmy z drewutni stare składaki. Opony zdradzały pewien deficyt ciśnienia, ramy były oklejone niezliczoną ilością nalepek, łańcuchy i koła zębate skorodowane. Wyjechaliśmy w upał.

Mijaliśmy, jak zawsze, betonowe ogrodzenia, za którymi rozrastały się krzewy róż, czarny bez, agrest i pokrzywy, stanowiące zieloną barierę, oddzielającą niską zabudowę robotniczej dzielnicy od wąskich, krzyżujących się pod prostymi kątami uliczek. Nad osiedlem majaczyły wielkie bryły zakładów kolejowych i sąsiadującej z nimi elektrociepłowni - potężne, ceglane budynki, strzeliste kominy (wśród nich wieża ciśnień) i parkan z betonowych płyt, zwieńczony gęstymi zwojami drutu kolczastego. Mój kuzyn jechał środkiem drogi, wskazując kierunek. Starałem się utrzymać jego tempo. Po chwili dotarliśmy w miejsce, gdzie kończyła się jedna z uliczek; u jej zwieńczenia wznosiła się brama zakładów. Krzysztof zsiadł z roweru i położył go, opierając kierownicą o szorstki, spękany asfalt. Uczyniłem to samo. Podszedł do przydrożnego rowu odpływowego, pełnego szlamu, częściowo zakrytego dziką roślinnością przebijającą z ogrodu obok ostatniego przy ulicy domu. Siknął ręką, pokazując, że mam iść za nim. Wpatrywał się w coś, co leżało przy kratce ściekowej.

Kiedy przystąpiłem do niego i stanąłem w jego cieniu, ujrzałem odciętą, oblepioną czarną mazią głowę ptaka. Wzdrygnąłem się, pełen obrzydzenia.
- To głowa koguta. Widziałeś kiedyś? - zapytał.
- Widziałem koguta. Ale głowę koguta bez reszty koguta nie - odparłem, siląc się na dowcip. Łaskotało mnie w gardle.
- Musiała tu spłynąć ściekiem, z ostatnią ulewą - powiedział Krzysztof. - W tym domu nie mają ptaków.
- Może kupili na targu - odparłem, wpatrując się w czarną, jakby spłaszczoną główkę o rozwartym dziobie. Na ochłapie tłoczyły się muchy i ich brzęczenie było, oprócz naszej rozmowy, jedynym dźwiękiem tej pory dnia.
- Wyrzucili by do kosza. Albo spalili. Nie rzucaliby za płot.
- Może jakiś kot się tym zainteresował i porwał.
- Jest już mocno zepsute. Musiało tu płynąć dniami. Kto wie, od kiedy tu leży.
Dziadek, jak jeszcze żył, opowiadał, że jak się kogutowi utnie głowę, to kogut jeszcze chwilę sam biega. I kura też.

Wpatrywaliśmy się w ptasi łepek, a ja wyobraziłem sobie dzień egzekucji. Dzień, który zaczął się pianiem, jak co dzień, jedzeniem, jak co dzień, obchodem podwórza, jak co dzień. Aż nagle nadszedł cień, nadciągnął jak chmura przysłaniająca słońce, a silna ręka złapała za szyję, za łapki, i mimo protestów wyrażanych desperackim biciem skrzydeł, zaniosła za jakąś szopę, by dzieci nie widziały, ku wystrzępionemu, szaroczarnemu pieńkowi, w który była wbita siekiera. Ten dzień był jak każdy inny, ale teraz ręka, która wcześniej sypała ziarno, teraz trzymała mocno, a po chwili już niczego nie było, tylko ten cień sprzed chwili rozrósł się, zgęstniał momentalnie, wszystko pochłonął.

Krzysztof szturchnął ochłap znalezioną nieopodal gałęzią. Koniec patyka zniknął pod czarną powłoką sklejonych szlamem piór. Muchy wzbiły się w powietrze, które wibrowało teraz ich brzęczeniem oraz gorącem; nabrzmiałe elektrycznością, brzemienne mającą uwolnić się za parę godzin siłą.

Spisek przeciwko ludzkiej rasie - recenzja gościnna

Ponieważ zostałem poproszony, a poproszony nie odmawiam, sporządziłem gościnną recenzję Spisku przeciwko ludzkiej rasie na potrzeby serwisu hplovecraft.pl

Spisek zdekonspirowany

Spisek przeciwko ludzkiej rasie już jest. Co tu dużo mówić. Kto nie czytał, ten przegrał życie, a kto czytał, to też przegrał, choć w lepszym stylu i bardziej świadomie.

Polecam wam bardzo także ze względu na to, że polskie wydanie jest jednym z tych wspaniałych przykładów sztuki translatorskiej, gdy przekład przebiją oryginał. Nie zrozumcie mnie źle, The Conspiracy... to Ligotti w wybornej formie. Ale Spisek... w tłumaczeniu Mateusza Kopacza to Ligotti w wybornej formie minus brak precyzji pojęciowej, co w wypadku tekstu tak gęstego od filozofii jest sprawą bardzo istotną. Wiem co mówię, bo obydwie wersje znam na wylot. Mateuszowi należą się wielkie, wielkie brawa za pracę, którą wykonał. I Darkowi Misiunie za odwagę wydawniczą, bo kto czytał Spisek ten wie, że to ideowy hardkor.

Macie, zamówcie sobie:
Spisek przeciwko ludzkiej rasie

Wiedeńska (post)apokalipsa (Za sprawą nocy – Thomas Glavinic)

Przyznam, że nie potrafię zdecydować, czy bardziej podoba mi się genialny przekład tytułu powieści Glavinica, czy tytuł oryginalny, Die Arbeit Der Nacht. Obydwie wersje kładą nacisk na nieco inne akcenty, pozwalają nieco inaczej spojrzeć na tekst, obydwie brzmią wspaniale – prosto i poetycko, z głębokim brzmieniowym rezonansem, podkreślającym sposób, w jaki powieść austriackiego pisarza, stanowiąca mroczniejszą wersję Wielkiego solo Antona L. Herberta Rosendofera, działa na czytelnika. A działa bardzo mocno.

Glavinic ograny motyw „ostatniego człowieka na Ziemi” redukuje do minimum. Trzydziestokilkuletni Jonasz, mieszkaniec Wiednia, pewnego dnia (4 lipca) budzi się w swoim mieszkaniu, by dość szybko stwierdzić, że świat przed chwilą się skończył: nigdzie nie ma żadnych ludzi, bliscy nie odbierają połączeń, nie działa Internet, telewizja i radio, nigdzie nie ma nawet żadnych zwierząt. Po najbliższych zostały jedynie ich zapachy w domach i rozładowujące się telefony. Cokolwiek się wydarzyło, wydarzyło się nagle. Poszukując śladów życia w opustoszałym Wiedniu, Jonasz natrafia na poszlaki świadczące o tym, że zmiana, która zaszła, miała charakter równie błyskawiczny, co cichy. Jednocześnie Jonasz zauważa, że być może niekoniecznie jest sam – w mieszkaniu zamkniętym na noc od środka ktoś przestawia przedmioty, zostawia delikatne sugestie obecności. Jonasz zaczyna rejestrować noc oraz własny sen; oglądając nagrane taśmy widzi Śniącego – samego siebie, wykonującego równie absurdalne, co przerażające czynności. Samego siebie, lecz obcego. Wrogiego, coraz bardziej groźnego i nieludzkiego. Jednocześnie, nie mogąc znaleźć żadnego rozwiązania zagadki, Jonasz pogrąża się we wspomnieniach, wydobywa na wierzch minione, rekapituluje własne dzieciństwo i młodość, zastanawiając się, czy gdzieś w nich nie ukrywa się odpowiedź na pytanie co się stało w nocy z 3 na 4 lipca i dlaczego właśnie on ocalał.

Choć nikt nie nazwał wprost „Za sprawa nocy” horrorem, jest to prawdopodobnie najbardziej przerażająca powieść, jaką miałem okazję czytać w ostatnich latach. Już same opisy przeszukiwanych przez Jonasza opuszczonych budynków, w których rozlegają się dziwaczne dźwięki potrafią skutecznie zmrozić krew w żyłach, podobnie jak sceny, w których Jonasz ogląda nocne nagrania z udziałem nie-siebie. Jednakże nie te formalne, poprawnie zastosowane, choć ograne zabiegi czynią powieść Austriaka straszną. Tym czymś jest absolutnie przytłaczająca wizja ludzkiej samotności i poznawczego upośledzenia, które uniemożliwia człowiekowi udzielenie sobie odpowiedzi na fundamentalne pytania o sens własnej obecności w świecie oraz reguły, jakimi ów świat się kieruje.

Przyznam, że miałem pewien problem interpretacyjny z tą książką. Glavinic ostentacyjnie ignoruje pewne „zobowiązania formalne”, jakie wynikałyby ze zastosowania konwencji postapokaliptycznej. Jonasz, choć przy pomocy zwożonych ciężarówką kamer obsesyjnie filmuje samego siebie i wymarły Wiedeń, choć włamuje się do sklepów, biur, restauracji, w których zostawia wiadomości dla – być może – jakichś ocalałych, ani razu nie sprawdzi zapisów z kamer bezpieczeństwa, które być może, jeżeli nie przyniosłyby rozwiązania zagadki, to być może podsunęłyby jakieś poszlaki. Zamiast tego coraz silniej będzie poddawać się strumieniom wspomnień; odcięty (a być może odciążony) od innych ludzi, zacznie wydobywać niebywale bogate w szczegóły obrazy. Z czasem problem końca świata staje się dla powieści trzeciorzędny, zaś na pierwszy plan wychodzi dziwaczna gra pamięci, urojeń i coraz bardziej złowieszczych działań podejmowanych przez Śpiącego.

Pytanie, które musi pojawić się w tym kontekście brzmi: przed czym (i w co) tak naprawdę ucieka Jonasz? Co jest jego Niniwą? Wyrzucony poza bieg ludzkiej historii jak za burtę statku, utknął w trzewiach bezludnego świata niczym biblijny prorok w brzuchu wieloryba. Odpowiedzi może być wiele: przed samym sobą, przed Austrią – krajem, który nie zauważył zmian, jakie zaszły wokół, przed współistnieniem z innymi, przed rodziną. A może przed upływem czasu? W rozmyślaniach Jonasza obsesyjnie powraca idea „spowolnienia” – wykonywania jakiejś czynności tak długo, by poczuć kryjącą się pod upływem minut wieczność. Jonasz – koniec końców – dojrzeje do udzielenia sobie odpowiedzi, do podążenia za przypisaną mu koniecznością. Ale to wyzwolenie będzie równie gorzkie, jak gorzkie było ocalenie, które stało się jego piekłem.

P.S. omawiałem kiedyś powieść Ostatni świat Celine Minard, która porusza się w podobnych obszarach – choć obie książki mówią o nieco innych sprawach, zgrabnie się uzupełniają, także pod względem pretekstowości w wykorzystaniu konwencji postapokaliptycznej dla poruszenia problemów przede wszystkim egzystencjalnych.

Epikryza (Piotr Szulkin)

Kiedyś, bardzo dawno temu, trafiłem w jednym z pism branżowych na artykuł o Szulkinie; tekst nosił tytuł „Zakneblowany prorok” (wujek Google podpowiada mojej pamięci, że był to rok 2002, a artykuł ukazał się w 11 numerze miesięcznika „Film”). Trudno o lepsze podsumowanie drogi twórczej artysty, który mimo wybitnego warsztatu, wyobraźni i przenikliwości wyrastającej poza ramy doraźnych kontekstów, zrealizował – jak na ironię, zwłaszcza po okresie transformacji – tak mało prac. Cóż, za artystyczną bezkompromisowość płaci się słono, zwłaszcza w czasach, w których największym grzechem jest samodzielne myślenie, a tak zwana „własna wizja” wypycha twórcę nie na piedestał, ale spycha na margines.

„Epikryza”, skromny objętościowo zbiór trzech prac prozatorskich wydany w 2011 roku przez ha!Art można traktować jako artystyczne credo Szulkina; autorskie podsumowanie jego gorzkiej, ciemnej filozofii, stanowiącej radykalny atak na społeczeństwo jako odczłowieczające więzienie, tożsamość jako fikcjonalny konstrukt i jednoczesne źródło udręki oraz świat sam w sobie – rzeczywistość; upiorną bajkę, podszytą martwym, złośliwym chichotem opowiadającego. Wydaje mi się, że trudno we współczesnej polskiej prozie szukać twórczości tak jadowicie, ostentacyjnie pesymistycznej, ciemnej i gorzkiej, uderzającej z taką siłą, jak opowiadania Szulkina.

Zarówno „Ślimak”, jak i „Per Procura” przybierają formę czegoś, co można określić jako „histeryczny monolog” – bohaterowie dokonują w nich radykalnego obnażenia mechanizmów kierujących ich życiem; kierujących do tego stopnia, że będących istotnym składnikiem ich własnego ja; obnażają zatem samych siebie w bezlitosnym akcie zdzierania masek. Ale to katharsis jest równie pozbawione sensu, jak wcześniejsze bytowanie – jako wynik przynosi nie transgresję, nie wyzwolenie, jedynie konstytuuje zastaną mechanikę świata, pozwala ujrzeć potwora pociągającego za sznurki.

Jest w tych „histerycznych monologach” coś nieodparcie Beckettowskiego; konsekwencja wiodąca ku absurdowi i rozpacz ukryta pod upiornym, sarkastycznym komizmem. Zostają słowa, ale znikają osoby, które je wypowiadają; zostają role, ale znikają świadomi aktorzy. Czarny humor Szulkina idzie ramię w ramię z ciemną metafizyką; wykpiwa postaci i ich dążenia, nie pozwala nawet uratować się chwilą patosu; nie daje znieczulic się choćby momentem estetyzacji tego dojmującego nonsensu. Być może dlatego ta proza tak zgrzyta, tak gryzie, tak uwiera. I dlatego jej humor wywołuje tak znaczny dyskomfort.

W najdłuższej, stanowiącej połowę zbioru „Uciętej głowie czarownicy” Szulkin odwołuje się do języka i poetyki bajki, tworząc czarną parodię „Kajtusia Czarodzieja”; w jego makabrycznej wersji Korczakowskiej bajki czarodziejska moc Kajtusia okazuje się być jedynie czynnikiem przyspieszającym nieodwracalny rozpad świata, wprowadzającym małego bohatera w inicjację poprzez klęskę. I być może ten trop inicjacyjny jest najbardziej charakterystyczny dla całej książki – każdy z trzech tekstów obrazuje przejście „na drugą stronę” – nieodwołalnego uświadomienia sobie własnego zniewolenia, własnej iluzoryczności i wreszcie własnej absolutnej samotności.

Te wszystkie czarne myśli Szulkin podaje w formie surowej, minimalistycznej, uciekającej jak najdalej – jak już wspomniałem – od jakiejkolwiek estetyzacji, od uwznioślania czegokolwiek. Fabuły są zredukowane do absolutnego, umownego minimum; język nie smakuje niczym, jest przeźroczysty, nieco kaleki, nieco kanciasty, choć – co warto podkreślić – odzwierciedlający nijakość, pretensjonalność i nieistotność postaci oraz nijakość, pretensjonalność i nieistotność ich cierpień.

Teksty Szulkina nie wywierają tego „potężnego” wrażenia obcowania z absolutnym koszmarem, zbyt daleko jest pisarz od jakichkolwiek dążeń w stronę efektowności, zbyt kameralne są jego wizje i dopiero z powidoku po nich, z ulotnego wrażenia, powoli kiełkuje trudne do odparcia, przytłaczające uczucie, równie nieprzyjemne jak dotyk „ślimaka” z pierwszego opowiadania. Choroba zostaje ujawniona także w nas i nie za bardzo wiadomo, co z tym fantem zrobić.

Opowiadania (Zdzisław Beksiński)

Malarska twórczość Zdzisława Beksińskiego, zwłaszcza z okresu „fantastycznego”, obrosła masowym kultem, a jednocześnie nieco spetryfikowała postrzeganie artysty jako twórcy wyjątkowo mrocznych (i w swej dosłowności pomieszanej z makabrą nieraz ślizgających się po powierzchni kiczu) wizji; przyćmiła też – zupełnie niesłusznie – dorobek w innych środkach plastycznego wyrazu (na przykład wspaniałe fotografie). Wydany niedawno zbiór opowiadań dowodzi, że Beksiński – artysta – miał do zaoferowania znacznie więcej niż tylko kolejne wariacje na temat zdeformowanych, rozpadających się ciał i świata dotkniętego zagładą.

Podejrzewam, że w odróżnieniu od kultowych obrazów Beksińskiego, które publikowane i repostowane są nawet na różnych blogach i serwisach, których charakteru nigdy nie skojarzylibyśmy z tak ciemną tematyką, książka z utworami prozatorskimi raczej nie osiągnie podobnego statusu; co więcej – jestem pewien, że wielu czytelników, których skusiła magia nazwiska wizjonera surrealistycznej makabry odbije się od tej bardzo abstrakcyjnej i jak na dzisiejsze standardy easy-reading nieprzystępnej prozy, której nieprzystępność wzmaga jeszcze fakt, iż wiele utworów zawartych w tomie jest ledwie szkicowych, niedokończonych, pozbawionych pełni kontekstu. Nie wspominając o tym, że prozie tej – nie tylko w wykonaniu, ale i w zamierzeniach – daleko do efektowności właściwej najbardziej popularnym obrazom Mistrza.

Gdybym miał jednym słowem określić literackie usiłowania Beksińskiego, brzmiałoby ono: nieludzkie. Bije z tych opowiadań emocjonalny chłód; nieliczne postaci są zredukowane do czystych funkcji; odczłowieczone, zdepersonalizowane, a ich dramaty ujęte są zawsze w nawias zimnej, analitycznej ironii. Beksińskiego – pisarza ludzie zdają się mało interesować, w przeciwieństwie do zjawisk, których skutki uobecniają się pod pewnymi formami w ludzkich zachowaniach czy przeżyciach. Dążenie do odczłowieczenia znajduje ujście w tekstach, które są zupełnie pozbawione czegoś takiego jak postaci – na przykład w bardzo dobrym, hipnotycznym „Placu egzekucji”, którego geometryczno-oniryczny monumentalizm i metafizyka nasuwają skojarzenia z malarstwem Giorgio de Chirico.

No właśnie, metafizyka. Choć utwory, których kanwę stanowią surrealistyczne bądź groteskowe wizje czy sytuacje trudno byłoby określić jako literaturę weird (choć kilka tekstów można byłoby swobodnie podciągnąć pod tę kategorię), ich filozoficzny wydźwięk jest bliski ekstremistom literackiego pesymizmu, którym patronuje poeta metafizycznego koszmaru – Franz Kafka. Obsesyjnie powraca w utworach Beksińskiego wątek gry (odgrywania i jednocześnie bycia odgrywanym), kontroli (kontrolowania i bycia kontrolowanym), odsłaniania kolejnych warstw nadzoru i ubezwłasnowolnienia. Beksiński zmienia perspektywy, punkty widzenia, łączy i rozdziela postaci, zamienia ich role, redukując jednocześnie to, co osobowe. Zostają ślepe marionetki, uwięzieni we własnym świecie a jednocześnie odseparowani odeń bezwolni wykonawcy zamysłów demiurgów, których motywacje są nieprzeniknione i absurdalne.

Ten absurd – absurd metafizyczny – uwydatnia mogący kojarzyć się z prozą Samuela Becketta (w ogóle – trudno uniknąć podczas lektury „Opowiadań” skojarzeń z eksperymentami narracyjnymi właściwymi noveau roman, trudno też nie zauważyć elementów zapowiadających literacki postmodernizm) język dążący z jednej strony do maksymalnej pojemności znaczeniowej, z drugiej – obsesyjnie zacierający zalążki sensów, wpadający w sprzeczności, walczący sam ze sobą, uwięzły w dialektyce konstrukcji i dekonstrukcji sensów, nieustannie wykpiwający własną pracę sensotwórczą, podający sam siebie w wątpliwość, bawiący się paradoksami. Taka strategia pozwala Beksińskiemu uzyskać kolejny etap „odhumanizowania” – z tkanki tekstu wypreparowany zostaje nie tylko czynnik postaci, unieważniony zostaje również narrator czyli ten, którego słowu odruchowo zawierzamy; ostatnia – intuicyjnie – ludzka instancja języka. Czasami ten absurd przybiera formy bardziej abstrakcyjne, czasami bardziej konkretne i komiczne – jak na przykład w upiornie śmiesznym, pachnącym prozą Sławomira Mrożka „Kronikarzu wydarzeń”.

Trudno powiedzieć coś wyczerpującego o kompozycji utworów, które w znacznej części są niedokończone. Na pewno znać rękę plastyka – wydaje się, że dla układu tekstów mniej liczą się związki i relacje przyczynowo skutkowe napędzające akt tworzenia się opowieści, ale wewnętrzna mapa odniesień poszczególnych symboli, co skutkuje pewną statycznością. Malarską – czy też właściwą architektowi, którym przecież był z wykształcenia Beksiński – wyobraźnię zdradzają też nieraz obsesyjnie szczegółowe, wirtuozerskie opisy, dla których punktem wyjścia są zawsze zależności przestrzenne. Opowiadaniem, w którym najlepiej widać (ze względu na jego kompletność) ten sposób komponowania tekstu, jest otwierający zbiór i chyba najlepszy w całym tomie, poruszający „Na końcu ogrodu”, w którym obrazy wracające w refrenowych powtórzeniach, wzbogacane o nowe detale, ubierane w nowe konteksty, stanowią formę gry pamięci prowadzącej walkę o wydobycie tego, co wyparte, zepchnięte w podświadomość. Nie wszystkie eksperymenty są udane; czasami Beksińskiego-prozaika gubi pewien brak umiaru. Dobrym przykładem są „Bakterie”, których wściekła, wręcz Bernhardowska (i ma się rozumieć, niezależna od Bernharda) narracja zbudowana na fantastycznych, ociekających jadem repetycjach zostaje w finale zniszczona religijnym zaśpiewem, będącym przysłowiowym „jednym mostem za daleko”, obracającym mrożący krew w żyłach, apokaliptyczny zapis czystej nienawiści do rasy ludzkiej w niezamierzoną autoparodię. Tego typu „potknięcia” są jednakże sporadyczne i nie przesłaniają w żaden sposób wartości literackiej dorobku Beksińskiego.

Tym bardziej, że niedokończona forma przydała tekstom – zupełnie paradoksalnie – dodatkowej wartości poznawczej. Otóż, dzięki temu, że Beksiński wiele ze swoich literackich projektów porzucił, że w żaden sposób ich nie szlifował, mamy niepowtarzalną okazję zajrzeć za kulisy procesu twórczego, ujrzeć rusztowania, szkielet ukryty zazwyczaj pod tkanką gotowego, zwartego tekstu. Obsesyjna wiwisekcja – czy raczej dekonstrukcja – języka twórczego, śmiało nawiązująca do awangardowych prądów swoich czasów (a często wyprzedzająca je) zyskała w ten sposób dodatkową warstwę – obnażone zostaje to, co znajduje się ponad językiem, ponad narracją jako produktem finalnym procesu twórczego – czyli sama, czysta mechanika tego procesu, artystyczna samoświadomość usiłująca wytworzyć sobie swój własny język, usiłująca się skodyfikować.

Zawiodą się na opowiadaniach Beksińskiego ci, którzy oczekują fantastyki osadzonej w wyjątkowo mrocznym entourage’u znanym z malarstwa sanockiego wizjonera. Beksiński wprawdzie nie stroni od tego, co mroczne i dziwaczne (trudno jest przecież artyście przeskoczyć uwarunkowania własnej wyobraźni i wrażliwości), ale w jego prozie wszelki mrok ma charakter bardziej intelektualny, podobnie jak bardziej intelektualny jest odbiór lęku, stanowiącego dobrze ukryty, emocjonalny fundament tej trudnej i niejednoznacznej twórczości. Pozostaje jedynie zastanawiać się, co by było, gdyby Beksiński nie porzucił literatury, choć oczywiście takie pytania są – także w kontekście myśli, którą Beksiński usiłuje w swojej prozie wyrazić – bez większego znaczenia.

W Mieście Nieśmiertelnych

(...) Zmylony wielkością Miasta sądziłem, że jest bliskie. Około północy stopy moje dotknęły, najeżonego bałwochwalczymi formami, czarnego cienia jego murów na żółtym piasku. Zatrzymał mnie rodzaj świętego przerażenia.(...)

Powiedziałem już, że Miasto było założone na płaskim szczycie skalistej góry. Góra ta spadała urwistymi ścianami, nie mniej stromymi niż mury. Na próżno nużyłem swoje kroki. Czarna podstawa nie odsłaniała najmniejszej nieregularności, niezmienne mury zdawały się nie dopuszczać ani jednej bramy. Siła słońca zmusiła mnie do schronienia się w jakiejś grocie; w jej głębi znajdowała się studnia, w studni drabina, która schodziła przepastnie w dół ku głębokim ciemnościom. Zszedłem; poprzez chaos ponurych korytarzy doszedłem do obszernej, kolistej sali, zaledwie widocznej. Było dziewięcioro drzwi w tej piwnicy; ośmioro prowadziło do labiryntu, który zdradliwie docierał do tej samej sali, dziewiąte (poprzez następny labirynt) prowadziły do drugiej kolistej sali, identycznej z pierwszą. Nie znam całkowitej ilości sal, moje nieszczęście i niepokój zwielokrotniły je. Cisza była wroga i prawie doskonała, nie było innego hałasu w tych głębiach, kamiennych sieciach prócz podziemnego wiatru, którego przyczyny nie odkryłem; bezszelestnie gubiły się, między szczelinami, wąskie strumyki rdzawej wody. W potworny sposób przyzwyczaiłem się do tego wątpliwego świata; wydało mi się niewiarygodne, aby mogło istnieć cokolwiek innego niż piwnice wyposażone w dziewięcioro drzwi i piwnice podłużne, które się rozwidlają. Nie wiem, jak długi czas musiałem wędrować pod ziemią (...)

W głębi pewnego korytarza nieprzewidziany mur zamknął mi przejście, spadło na mnie jakieś odległe światło. Wzniosłem oślepione oczy; zawrotnie wysoko ujrzałem krąg nieba tak błękitny, że wydał mi się purpurowy. Kilka metalowych stopni wznosiło się po murze. Zmęczenie odbierało mi siły, ale wspiąłem się, przystając jedynie czasami, aby niezręcznie załkać ze szczęścia. Zacząłem dostrzegać kapitele i astragale, trójkątne frontony i kopuły, niewyraźne i okazałe formy i granitu i marmuru. W ten sposób zostało mi dane wydostać się ze ślepej okolicy czarnych, splątanych labiryntów do oślepiającego Miasta.

Wyszedłem na rodzaj placu, czy raczej dziedzińca. Otaczał go jeden tylko budynek, o nieregularnej formie i niejednostajnej wysokości; do tego niejednolitego budynku należały te różne kopuły i kolumny. Uwagę moją przykuła starożytność konstrukcji tej niewiarygodnej budowli, przed jakąkolwiek inną jej cechą. Poczułem, że była ona wcześniejsza od ludzi, wcześniejsza od ziemi. Ta rzucająca się w oczy starożytność (chociaż w jakiś sposób straszna dla oczu) wydała mi się właściwa dla nieśmiertelnych budowniczych. Początkowo ostrożnie, później obojętnie, wreszcie z rozpaczą zacząłem błądzić po schodach i posadzkach nierozwikłanego pałacu. Pałac ten jest dziełem bogów - pomyślałem początkowo. Badałem niezamieszkałe wnętrza i poprawiłem się: Bogowie, którzy go zbudowali, umarli. Dostrzegłem jego szczegóły i powiedziałem: Bogowie, którzy go zbudowali, byli szaleni. Powiedziałem to, wiem na pewno, z niezrozumiałym potępieniem, które było niemal wyrzutem sumienia, z większym przerażeniem intelektualnym niż wyczuwalnym lękiem. Do wrażenia niezmiernej starożytności dołączyły się inne: wrażenie nieskończoności, okrucieństwa, złożonej niedorzeczności. Przebyłem labirynt, ale przejrzyste Miasto Nieśmiertelnych przeraziło mnie i napełniło odrazą. Labirynt jest domem wzniesionym, aby zmylić ludzi; jego architektura, szastająca symetriami, jest podporządkowana temu celowi. W pałacu, który niedokładnie zbadałem, architektura nie posiadała celu. Obfitował w korytarze bez wyjścia, wysokie, niedosiężne okna, okazałe drzwi prowadzące od jakiejś celi czy studni, niewiarygodnie odwrócone schody, których stopnie i balustrady prowadziły w dół. Inne, zawieszone w powietrzu, przylegające do boku monumentalnego muru, umierały nie dochodząc donikąd, po dwóch czy trzech zakrętach, w górnych ciemnościach kopuł. Nie wiem, czy wszystkie przykłady, które wymieniłem są dosłowne, wiem, że podczas długich lat nawiedzały mnie w koszmarnych snach; nie mogę już wiedzieć, czy taki lub inny szczegół jest transkrypcją rzeczywistości, czy też form, które oszałamiały moje noce. To Miasto (pomyślałem) jest tak potworne, że samo jego istnienie i trwanie, nawet w środku tajemnej pustyni, plami przeszłość i przyszłość i w jakiś sposób naraża ciała niebieskie. Dopóki trwa, nikt na świecie nie będzie mógł być odważny czy szczęśliwy.

J.L. Borges, Nieśmiertelny (ze zbioru Alef)

Ideologia w literaturze grozy

p. Michał Stonawski na stronie www.polskagroza.pl napisał o swoich obawach odnośnie do ideologizacji horroru. Pozwoliłem się z tym podejściem nie zgodzić, czego przydługie uzasadnienie poniżej:

O ile należy bezwzględnie zgodzić się z twierdzeniem, że sytuacja, w której przynależność do jakiejś grupy staje się dla autora stuprocentową przepustką do nagród i laurów jest dość niezdrowa, o tyle wypada też dodać, że wciąż może zaistnieć równie niezdrowy rewers tej sytuacji – kiedy przynależność do danej grupy wyklucza autora z możliwości dążenia do nagród i laurów (a czasami – dotarcia do czytelników). Natomiast problem, ukryty w haśle „ideologii – precz!” – jest moim zdaniem nieco poważniejszy i o głębszych konsekwencjach niż same paradoksy poprawności politycznej.

Otóż pytanie brzmi: czy horror, chcąc wyjść „z cienia” może zrezygnować z ideologiczności? Obawiam się, że nie może i co więcej, nawet nie powinien próbować.

Rzecz jasna, większość z nas polityka, jeżeli nie brzydzi, to mierzi. Zwłaszcza w rodzimym wydaniu, w którym dyskusje doktrynalne przypominają tę wspaniałą scenę z „Odysei kosmicznej 2001” Kubricka, w której dwa stada człekokształtnych, pokrzykując, podskakując i wygrażając sobie poprzez różne nieprzyjazne gesty spierają się o dostęp do kałuży.

debata publiczna we współczesnej Polsce, wizja artysty

Ale polityka – czy szerzej – ideologia to nie tylko konflikty stad małpoludów, to także stojąca u jej podstawy ocena rzeczywistości, włącznie z silnym ukierunkowaniem moralnym, które się w tej ocenie zawiera. Jaki to ma związek z horrorem? Ano taki, że trudno wskazać gatunek, dla którego kwestia moralna (zło i jego manifestacje i przyczyny) byłaby bardziej podstawowa. Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, że horror, mając u swojej podstawy problem obecności zła w świecie (a tym samym w człowieku) jest niejako predestynowany do spełniania Conradowskiego postulatu „wymierzania sprawiedliwości widzialnemu światu” (i niewidzialnemu też). A kiedy pragniemy „wymierzyć sprawiedliwość” – niechybnie wchodzimy na grząski grunt ideologii, gdyż już samo definiowanie zła ma charakter ideologiczny.

W przeciwieństwie do wielu szanownych koleżanek i kolegów z horror-środowiska nie uważam, że największym problemem polskiego horroru jest to, że tkwi w niszy, gdyż wydawcy nie chcą dostrzec jego potencjału. Otóż, uważam, że problemem polskiego horroru jest przede wszystkim to, że zbyt często nie usiłuje być niczym więcej niż horrorem – religią formy, pomnikiem konwencji, której użycie, gdy akcesoria stają się celem, a nie środkiem, wpada w łańcuchy gatunkowej tautologii. Zbyt rzadko horror wchodzi w polemikę z rzeczywistością, zbyt zainteresowany jest sobą, a nie tym, co na zewnątrz, w świecie, który warunkuje nie tylko nasze odczucie dobra i zła, ale także wynikające z ich doznania uczucie lęku. Zbyt często frapują go obrazy i słowa, ale nie znaczenia, które się za nimi kryją. Zbyt często dąży do kompulsywnego powtarzania bodźców bez nadmiernej refleksji nad tymi bodźcami.

Polscy pisarze grozy, którzy odnieśli sukces wydawniczy i krytyczny, raczej nie uprawiali horroru dla samej frajdy pisania opowieści z dreszczykiem, a ich najważniejsze teksty są zawsze silnie nacechowane tym, co określilibyśmy jako „rozliczenie”. Łukasz Orbitowski pisze świetne książki nie dlatego, że są po prostu horrorami, ale dlatego, że podejmują bardzo ważne tematy – mechaniki religijności (Święty Wrocław), Powstania Warszawskiego i przemian pierwszych lat PRL (Widma), szczególnych, historiozoficznych uwarunkowań w dziejach Polski (niektóre opowiadania z tomu Nadchodzi) czy kryzysu pokoleniowego (Szczęśliwa ziemia). Patronujący polskiemu horrorowi Stefan Grabiński był wielkim pisarzem nie dlatego, że zachciało mu się pisać opowieści grozy, ale dlatego, że jego opowieści grozy ukazały pewną moralną niejednoznaczność epoki nowoczesności, wskazując na tkwiący w niej pierwiastek lękotwórczy, a przy okazji objaśniając, jak uobecnienia się w niej to, co transcendentne. Doskonała powieść grozy Stanisława Lema Śledztwo jest doskonała nie dlatego, że podejmuje grę z konwencją horroru i kryminału, ale dlatego, że stawia fundamentalne pytania o możliwości poznawcze człowieka. Nawet nieklasyfikowana jako horror Morfina Szczepana Twardocha ma bardzo silnie zarysowany wymiar metafizyczny, który dla każdego świadomego czytelnika musi być przerażający, zwłaszcza w kontekście rozważań o tożsamości, wolności wyboru i mechanizmach historii.

Te wszystkie diagnozy, niezależnie od tego, czy podane w formie przystępnej, czy bardziej wymagającej i niezależnie od tego, czy dotykają przemian kulturowych, czy problemu religii, czy zagadnień stricte filozoficznych, skądś wypływają; mają swój początek w spójnych, konsekwentnych światopoglądach autorów. Być może nie zawsze są to światopoglądy, które mieszczą się w którymś z nurtów tego, co rozumiemy dość pejoratywnie pod pojęciem „dyskursu ideolo”, ale nie da się specjalnie zaprzeczyć temu, że ideologia jako modus operandi, jako przyjęte przez nas narzędzie do poprawy tego, co zdefiniujemy jako złe w otaczającym nas świecie, ma swoje korzenie właśnie w tym, jak rozumiemy i oceniamy rzeczywistość. To zresztą banał i rzecz oczywista. Działa to także w drugą stronę: to, co uznajemy za złe bierze się bardzo często z tego, jaką ideologię przyjęliśmy, jakimi aksjomatami tłumaczymy sobie świat. Odcinać się od tego w dążeniu do „pozaideologiczności”, „neutralności światopoglądowej” to w gruncie rzeczy odcinać się od świata, brnąć w mało wyrafinowaną abstrakcję, odciętą od swojego źródła.

Osobiście nie mam nic przeciwko horrorowi feministycznemu (zresztą, nurt feministyczny w kulturze grozy jest przecież obecny od bardzo dawna i w bardzo szerokim spektrum, począwszy od utworów Charlotte Perkins-Gilman czy Gertrude Atherton, a skończywszy na tak ikonicznych zjawiskach, jak seria o „Obcym”), co więcej – z radością powitałbym polski utwór grozy, literacki czy filmowy, obracający się wokół „tego strasznego gender” czy queer, bo przecież na świecie takie produkcje już powstają (jak chociażby „Otto, czyli niech żyją umarlaki” i „L.A. Zombie” Bruce LaBruce’a) i jakoś nie zauważyłem, aby wypierały „tradycyjne, dobre, konserwatywne gore” z kin, festiwali grozy czy rozdań nagród branżowych, a z pewnością dokładają swoją cegiełkę do bogactwa znaczeń, jakie kultura grozy oferuje. Prowokują i nawet jeżeli idea, która stoi za ich powstaniem nas nie przekonuje albo odrzuca, to poprzez wytrącenie nas ze strefy komfortu zmuszają do zajęcia jakiegoś stanowiska; innymi słowy wyrywają nas z obojętności i – czy tego chcemy czy nie – poszerzają perspektywę naszego patrzenia na świat.

Warto pamiętać o tym, że prowokacyjny potencjał literatury grozy nie bierze się wyłącznie z jej czystej estetyki, ale z tego, jakie istnieją możliwości odniesienia tej estetyki do poszczególnych aspektów ludzkiego życia. Horror ma jak mało który gatunek dostępne narzędzia prowokacji i już choćby z tego wynika, że musi prowokować, musi budzić na jakimś wewnętrznym poziomie sprzeciw, albowiem pisanie o obecności zła w sposób, który nie budzi w odbiorcy żadnego dyskomfortu, jest chybione, wręcz uderza jakąś dziwaczną wewnętrzną sprzecznością.

Estetyka grozy, czy mówimy o literaturze, czy filmie, ma bowiem pokaźną nośność intelektualną – zarówno ze względu na to, do jak fundamentalnych doświadczeń się odwołuje, wokół jakich dychotomii się obraca, jak i ze względu na potencjał, jaki daje, gdy staje się metaforą. Natomiast, aby to bogactwo znaczeń w horrorze się pojawiło i by horror mógł wyjść poza getto, w jakim dziś tkwi, nie należy zamykać się na żadne doktryny i ideologie, które mogą się w kulturze grozy uobecnić. Nawet te „niebezpieczne”.

Czytelnik, który dobrnął do tego miejsca moich przydługich wypocin przytomnie zada dwa pytania. Po pierwsze: „no dobrze, ale co z ideologiami radykalnymi, rzeczywiście niebezpiecznymi? Czy autor powyższych bredni rzeczywiście uważa, że horror napisany przez zdeklarowanego neonazistę, katolickiego czy islamskiego fundamentalistę, komunistę, korwinistę czy kanibala rzeczywiście może być traktowany na równi z innymi, czy w ogóle można dopuszczać do stołu dyskutanta, który wyraża poglądy nie tylko nieakceptowalne, co wręcz szkodliwe albo zbrodnicze? A może od razu dać kawałek balkonu nowemu Hitlerowi i niech świat płonie, a ulice spływają krwią?

Odpowiedź na to pytanie jest o tyle niejednoznaczna, że kwestie tego, co jest niedopuszczalne w dyskursie publicznym reguluje w pewnym stopniu prawo, a w pewnym stopniu poczucie przyzwoitości uczestników debaty. Obawiam się natomiast, że usiłowanie wprowadzenia sztywnych granic tego, co dopuszczalne w wypowiedzi publicznej szybko doprowadzi do wyeliminowania nie tylko myśli wprost niebezpiecznych, ale także tych, które łamią jakieś tabu. Co szczególnie dla literatury grozy miałoby katastrofalne skutki.

Pytanie drugie: czy ten nadęty osobnik, który to napisał naprawdę uważa, że horror powinien się z czymś rozliczać, coś wartościować, oceniać, prowokować? Od razu uderzać w wysokie rejestry? Nie może sobie po prostu być, dawać frajdy, dreszczyku emocji, wytchnienia po całym dniu machania łopatą albo biurowego przelewania z pustego w próżne? Nie może być jak łyk zimnego piwa w upalny dzień? Ależ może, pewnie. Bo dlaczego by nie? Tylko że – i to jest moja teza – gatunek, który nie usiłuje odnieść się do konkretnych problemów rzeczywistości, gatunek, który z pełną premedytacją dąży do autoteliczności rezygnując z elementów ideologicznych, nie ma możliwości wyjścia poza getto. Chyba, że z tego getta nie chce wychodzić, bo w getcie fajnie, przyjemnie, a koledzy zawsze mówią miłe rzeczy. Pewnie, można i tak. Dlaczego nie?

Stały czytelnik tej strony zada kolejne pytanie: przecież sam autor tego bloga wiele razy pisał o swoim w sumie negatywnym stosunku do doktryn. Autor bloga może odpowiedzieć jedynie w taki sposób, że czasami istnieje różnica miedzy pragnieniem wyrażania swojego poglądu na świat a wyrażaniem poglądu na zbawianie innych, a poza tym konsekwencja jest przereklamowana. Zresztą nie ukrywam, że już sam Powrót zawiera wiele tekstów, które daje się czytać „ideologicznie” i nie zamierzam się tego wypierać.

Kończąc te nieciekawe wynurzenia powiem może tyle: nie mówmy niczemu precz. Nauczmy się raczej słuchać i kontrargumentować i miejmy nieco więcej zaufania do własnego rozsądku.

Ogłoszenia parafialne któreś tam

Przekazuję garść krótkich informacji z frontu walki o powszechną radość:

1) Od dziś (teoretycznie) w kioskach i salonach prasowych dostępne jest lutowe wydanie "Nowej Fantastyki", w którym znajduje się przygotowany przeze mnie tekst Thomas Ligotti i metahorror.

2) Nad Powrotem pochylił się Marcin Knoppek, z którym miałem zaszczyt debiutować w antologii Po drugiej stronie - weird fiction po polsku Agharty. Oprócz tego o książce kilka ciepłych słów napisał Krzysztof Maciejewski. Za co bardzo im dziękuję.

3) Red. Jaworski poprosił, a ja się zgodziłem, wskutek czego będę "gościem specjanym" w następnym numerze sieciowego magazynu "Histeria", w którym będzie można przeczytać opowiadanie Pokój Anny. Nie wiem, czy to opowiadanie będzie strawne dla fanów czystego gatunkowo horroru, ale cóż, słowo się rzekło.

4) Na profilu bloga na FB pojawiła się inicjatywa, by wygospodarować z sieci kawałek jałowego poletka na forum poświęcone weird fiction/pesymizmowi, czy ogólniej - wszelkiej sztuce, filozofii i myśli, która może zrujnować wasze życie. Albo conajmniej pogorszyć wam samopoczucie. I dobrze. W polskim Internecie takiego miejsca, w którym można swobodnie i merytorycznie porozmawiać nt. wypartych, stabuizowanych idei pesymistycznych oraz znaleźć katalog prac poruszających utkane z ciemności struny naszego świata jeszcze nie było. Prace koncepcyjne trwają, będę informował. LzL będzie z pewnością dla tej strony witryną partnerską.

5) Miałem o tym nie mówić, ale przekład Spisku przeciwko rasie ludzkiej Ligottiego powstaje... i Mateusz Kopacz, który książkę tłumaczy, przeszedł sam siebie. Spisek... z pewnością będzie kontrowersyjną pozycją, co więcej - pozycją, która może w naszym kraju wywołać mały skandal. Natomiast nie ulega wątpliwości, że Mateusz robi WIELKĄ robotę. Brawa dla niego.

Czarny krab bis

O Czarnym krabie Jerkera Virdborga już kiedyś pisałem, a teraz, w ramach występów gościnnych, przygotowałem nowy tekst dla zaprzyjaźnionej ekipy carpenoctem.pl. Czarny krab to jedna z tych pereł pesymistycznej literatury, które przeszły w Polsce zupełnie bez echa. Może dlatego, że tyle w tej książce ciemności i zimna?

Ogłoszenia parafialne CD

W sieci pojawiły się kolejne recenzje Powrotu:
SalonDecadence
Artofreading

Postanowiłem dorobić podstronę poświęconą Powrotowi - widzicie ją na dole po prawej. Będę tam archiwizował to, co na temat książki napisano w Internecie. Dobrego i złego. Ciepłego i zimnego. Dla ułatwienia.

Dziś formalna premiera Teatro Grottesco Thomasa Ligottiego. Niestety, cień i ciemność zaatakowały stronę Okultury, która ma problemy techniczne. Tak bywa. Rzeczy niespodziewane i negatywne zawsze przytrafiają się w najgorszym możliwym momencie. Niemniej, złożone do tej pory zamówienia są "bezpieczne" i będą realizowane już od jutra. Warto dodać, że wbrew wszelkim przewidywaniom, Teatro Grottesco zaliczyło, wedle słów Darka Misiuny, najlepszy start w historii książek Okultury. To cieszy i mam nadzieję, że tendencja się utrzyma.

Trzecia sprawa: wiem, że publikuję tu stosunkowo rzadko, natomiast w najbliższym czasie może zdarzyć się, że będę publikował jeszcze rzadziej. Wynika to z tego, że a) piszę artykuł o Ligottim do "Nowej Fantastyki" (osobno, na potrzeby bloga, chcę też napisać tekst zawierający kwestie, które omawiałem na prelekcji poświęconej Ligottiemu podczas KFASONU) b) chcę wreszcie dokończyć powieść (niezbyt długą) Nocna straż c) wypchnąć z głowy kilka opowiadań. Dwa nowe teksty (Pokój Anny i Raport z placu budowy) są już zresztą skończone i teraz przechodzą przez etap krytycznych czytań zaufanych osób (zresztą, jeżeli ktoś chce rzucić okiem na wersje robocze - nie ma sprawy). Później redakcja i zobaczymy co dalej. Jak znam siebie, to pewnie i tak wyjdzie mi z tych planów coś zupełnie innego.

"Teatro Grottesco"

Słowo stało się ciałem.

A skoro tak, to jest tylko to ciało, ten cień, ta ciemność.

"Teatro Grottesco w Polsce" traktuję jako najważniejszy projekt, w jakim brałem udział. Mam nadzieję, że robota, jaką zrobiliśmy (Mateusz Kopacz, Filip Skutela, Aleksander Więckowski, Sławomir Wielhorski, Jakub Winiarski, Dariusz Misiuna, Joanna John, Radosław Włodarski, Serhiy Krykun) odda tej książce sprawiedliwość. Jeszcze raz: brawa dla Darka Misiuny i Okultury, bez których to całe przedsięwzięcie nigdy nie wyszłoby poza sferę ton maili pisanych po nocach.

Myślę, że nie mogliśmy tego zrobić lepiej.